Haritalar Yeniden mi Çiziliyor? Moldova–Romanya Birleşmesi Tartışması

Soğuk Savaş sonrası devirde ülkelerin büyük çoğunluğu bağımsızlıklarını müdafaaya, hatta güçlendirmeye odaklanırken iki hükümran devletin tek bir çatı altında birleşmesi fikri epeyce sıra dışı görünüyor. Son otuz yılda bunun sırf iki örneği yaşandı: Almanya’nın yine birleşmesi ve Yemen’in tek devlet haline gelmesi. Buna karşın Doğu Avrupa’da, uzun müddettir tarih kitaplarında kalan bir tartışma yine gün yüzüne çıkmış durumda: Moldova ile Romanya birleşebilir mi?

Son devirde yapılan açıklamalar ve kamuoyundaki tartışmalar, bu ihtimalin artık yalnızca akademik bir senaryo olmadığını gösteriyor. Bilhassa bölgedeki güvenlik korkuları, Rusya faktörü ve Avrupa Birliği süreci, bu fikrin tekrar masaya yatırılmasına neden oluyor.

Ortak Tarih, Farklı Devletler

Bugünkü Moldova ve Romanya topraklarının değerli bir kısmı yüzyıllar boyunca tıpkı siyasi ve kültürel havzanın kesimiydi. Orta Çağ’da kurulan Moldavya Prensliği, Prut Nehri’nin her iki yakasını da kapsıyordu. Fakat 19. yüzyılın başında bu bütünlük bozuldu. Doğu Moldavya, yani Besarabya, Rus İmparatorluğu tarafından ilhak edildi ve batıdaki topraklardan ayrıldı.

Batıda kalan Moldavya toprakları ise Eflak ile birleşerek çağdaş Romanya’nın temelini attı. 20. yüzyılın başında Rus İmparatorluğu’nun çökmesiyle Besarabya kısa bir müddetliğine tekrar Romanya ile birleşti. İki bölge, yaklaşık yirmi yıl boyunca tek bir devletin kesimiydi. Lakin İkinci Dünya Savaşı’nın getirdiği jeopolitik sarsıntılar bu birlikteliği sona erdirdi ve Moldova Sovyetler Birliği’nin bir cumhuriyeti haline geldi.

Bu ayrılık yalnızca siyasi değil, kimlik seviyesinde de derinleştirildi. Sovyet idaresi, birleşme ihtimalini engellemek için başka bir “Moldovalı” kimliği inşa etmeye çalıştı. Lisan siyasetleri, alfabe değişiklikleri ve nüfus sayımlarındaki tanımlar bu sürecin araçları oldu.

Sovyet Sonrası Farklı Yollar

Sovyetler Birliği’nin dağılmasının akabinde Romanya ve Moldova çok farklı istikametlere savruldu. Romanya, Batı kurumlarına süratle entegre oldu ve hem Avrupa Birliği’ne hem de NATO’ya katıldı. Moldova ise daha kırılgan bir devlet olarak yoluna devam etti.

Ekonomik olarak zayıf olan ülke, güç alanında ve ticarette uzun müddet Rusya’ya bağımlı kaldı. Bunun yanında Transdinyester üzere fiilen ayrılmış bölgeler, Moldova’nın egemenliğini ve güvenliğini daima tartışmalı hale getirdi. Ülkede bulunan yabancı asker varlığı, yalnızca iç siyaset için değil, bölgesel istikrarlar açısından da hassas bir bahis olmaya devam ediyor.

Bu tablo, Moldova’nın Avrupa Birliği’ne aday ülke statüsü kazanmasıyla kısmen değişti. Fakat adaylık sürecinin uzun ve kuvvetli olduğu biliniyor. Bu nedenle birtakım çevreler, birleşmenin Moldova için “kestirme bir Avrupa yolu” olabileceğini savunuyor.

Birleşme Fikrinin Gerisindeki Güvenlik Kaygısı

Birleşme tartışmalarının tekrar canlanmasında güvenlik boyutu kıymetli bir rol oynuyor. Küçük ve ekonomik olarak kırılgan bir devlet olan Moldova, dış müdahalelere karşı kendini savunmakta zorlanabiliyor. Bu durum, birleşmenin yalnızca romantik bir tarih anlatısı değil, tıpkı vakitte pragmatik bir güvenlik seçeneği olarak görülmesine yol açıyor.

Romanya’nın NATO ve AB üyesi olması, birleşme halinde Moldova topraklarının da bu güvenlik şemsiyesinin altına gireceği manasına gelir. Bu da bilhassa Rusya’nın bölgedeki tesirinden kaygı duyan kesitler için cazip bir senaryo oluşturuyor.

Ancak bu tablo tıpkı vakitte önemli riskler de barındırıyor. Moldova’nın sıkıntıları, birleşme halinde Romanya’nın sıkıntıları haline gelebilir. Bilhassa donmuş çatışma bölgeleri ve etnik-siyasi tansiyonlar, birleşmenin önündeki en büyük manilerden biri olarak görülüyor.

Toplumlar Ne Düşünüyor?

Birleşme fikrinin yazgısı, büyük ölçüde halkların vereceği karara bağlı. Yapılan kamuoyu yoklamaları, her iki ülkede de takviyenin azımsanmayacak seviyede olduğunu gösteriyor; lakin bu takviye çoğunluk düzeyinde değil.

Moldova’da birleşmeye sıcak bakanların oranı yaklaşık üçte bir civarında. Bu oran, bilhassa ülkenin batı kesitlerinde ve Romanya ile kültürel bağları daha güçlü olan bölgelerde daha yüksek. Buna rağmen Rusya’ya yakın duran bölgelerde ve ayrılıkçı alanlarda dayanak hayli düşük.

Romanya’da da misal bir tablo var. Halkın değerli bir kısmı birleşmeye duygusal olarak olumlu baksa da, ekonomik maliyetler ve güvenlik riskleri kelam konusu olduğunda tereddütler artıyor. Daha fakir bir ülkeyi entegre etmenin getireceği yük, birçok Romanyalı için önemli bir soru işareti.

Ekonomik Gerçekler ve Demografik Hesaplar

Birleşmenin ekonomik boyutu, tartışmanın en sıkıntı kısmını oluşturuyor. Moldova, Avrupa’nın en fakir ülkelerinden biri. Altyapıdan toplumsal hizmetlere kadar birçok alanda önemli yatırımlara gereksinim duyuyor. Bu da birleşme halinde Romanya’nın üstlenmesi gereken maliyetlerin epey yüksek olacağı manasına geliyor.

Öte yandan Romanya’nın da kendi içinde kıymetli bir problemle karşı karşıya olduğu unutulmamalı: nüfus azalması. Son otuz yılda milyonlarca Romanyalı daha güçlü Avrupa ülkelerine göç etti ve ülkenin nüfusu önemli formda azaldı. Moldova’dan gelecek genç ve çalışabilir nüfus, bu açıdan Romanya iktisadı için uzun vadede bir avantaj olarak görülebilir.

Ancak bu potansiyel yararlar, kısa vadeli maliyetleri otomatik olarak ortadan kaldırmıyor. Birleşme, yıllar sürecek kapsamlı bir ahenk süreci gerektirir.

Uluslararası İstikrarlar ve Transdinyester Meselesi

Birleşme tartışmalarının önündeki en büyük mahzur, milletlerarası istikrarlar ve bilhassa Transdinyester sorunu. Bu bölge, fiilen merkezi idarenin denetimi dışında ve yabancı askerlerin varlığıyla ayakta duruyor. Bu türlü bir sorunun çözülmeden birleşmeye gidilmesi, hem Avrupa Birliği hem de NATO açısından önemli bir risk olarak görülüyor.

Bu nedenle birleşme ihtimali konuşulsa bile, öncesinde uzun bir müzakere ve olağanlaşma sürecinin kaçınılmaz olduğu düşünülüyor. Bölgedeki askeri varlıkların geleceği, güç bağımlılığı ve siyasi istikrar, bu sürecin belirleyici başlıkları olacak.

Birleşme Hayal mi, Stratejik Seçenek mi?

Bugün gelinen noktada Moldova ile Romanya’nın kısa vadede birleşmesi pek mümkün görünmüyor. İki ülke ortasındaki hudutların fiilen epeyce geçirgen olması, yüz binlerce Moldovalının zati Romanya vatandaşlığına sahip olması ve Avrupa Birliği sürecinin sunduğu alternatifler, birleşmeyi acil bir mecburilik olmaktan çıkarıyor.

Buna karşın tartışmanın tekrar canlanması, Doğu Avrupa’daki kırılgan dengelerin bir yansıması olarak okunmalı. Birleşme fikri, tahminen de gerçekleşmesinden fazla, bölgedeki aktörlerin elindeki bir siyasi ve stratejik kart olarak ehemmiyet taşıyor.