ANALİZ: Türkiye’de Ortalama Hane Serveti Ne Kadar?

Türkiye’de hanehalkının finansal “fotoğrafı” tekrar mercek altında. Son periyoda ilişkin finansal hesaplar, hanelerin elindeki para ve finansal enstrümanların büyüklüğünü, borçluluk düzeyini ve iktisadın genel istikrarı içindeki pozisyonunu daha net görünür kılıyor.

Rakamlar birinci bakışta büyük: Toplam hanehalkı finansal varlıkları yaklaşık 25,4 trilyon TL bandına yükselmiş durumda. Tıpkı devirde hanehalkının toplam finansal yükümlülükleri (ağırlıklı olarak kredi borçları) ise yaklaşık 6,3 trilyon TL düzeyinde. Bu iki kalem ortasındaki fark, hanehalkının net finansal konumunu yaklaşık 19,1 trilyon TL seviyesine taşıyor.

Ancak bu toplam büyüklükler tek başına “bir hanenin cebinde ortalama ne var” sorusunu cevaplamıyor. Zira toplam sayıların içinde çok geniş bir toplumsal çeşitlilik var: Birtakım haneler yüksek birikime sahipken, kimileri sonlu tasarrufla yaşıyor, kimileri ise borçları nedeniyle net olarak eksi durumda kalabiliyor. Bu nedenle hane başına ortalama sayılarla birlikte, dağılımın nasıl şekillendiğini anlatan “medyan” üzere göstergeler de öne çıkıyor. Uzmanlar, ortalama ile medyan ortasındaki farkın büyüdüğü periyotlarda, toplumun “ortalama” diye sunulan sayısı gündelik hayatında hissetmesinin zorlaştığını vurguluyor.

Hanebaşı ortalama ne servet ne kadar?

Toplam varlık ya da borç sayılarından “hanebaşı ortalama” üretmek için, hakikat sistem toplamı hane sayısına bölmek. Hanebaşı ortalamayı bulmak için temel olan kaç hane bulunduğu. Bu usulle yapılan hesaplamalar, kaba ancak anlaşılır bir çerçeve veriyor:

Toplam hanehalkı finansal varlıkları hane sayısına bölündüğünde, hanebaşı brüt finansal varlık yaklaşık 955 bin TL düzeyinde çıkıyor.

Hanehalkı yükümlülükleri tıpkı formda bölündüğünde hanebaşı ortalama borç stoku yaklaşık 238 bin TL civarında.

Bu iki kalemi birbirinden çıkardığımızda, hanebaşı ortalama net finansal varlık yaklaşık 718 bin TL üzere bir düzeye işaret ediyor.

Bu sayılar “ortalama hane” için bir referans noktası sunuyor. Lakin “ortalama” kavramı burada çok güçlü bir yanılgı taşıyor: Finansal varlıklar eşit dağılmadığı için, az sayıda yüksek birikimli hane ortalamayı üst çekebiliyor. Bu nedenle “ortalama hanenin” gerçek hayat deneyimi, birden fazla vakit ortalama sayıların altında kalabiliyor.

Ortalama ile medyan ortasındaki fark: Neden değerli?

Birçok kişi “ortalama” sözünü “tipik” ile eş manalı sanıyor. Meğer finansal varlıklar üzere eşitsiz dağılan büyüklüklerde ortalama, tipik haneyi temsil etmeyebilir. Bu noktada devreye “medyan” giriyor. Medyan, haneler finansal varlık büyüklüğüne nazaran sıralandığında tam ortadaki hanenin pahasını gösterir. Yani medyan, “en tipik” haneye daha yakın bir fotoğraf çizer.

Gini ile medyan nasıl yaklaşıklanır: Varsayımlar ve yöntem

Gini katsayısı, bir dağılımın ne kadar eşitsiz olduğunu ölçer. Sıfıra yaklaştıkça eşitlik artar, teğe yaklaştıkça eşitsizlik artar. Finansal varlıklar, gelirden daha eşitsiz dağılma eğiliminde olduğundan, “finansal varlık Gini”nin ekseriyetle “gelir Gini”den daha yüksek olması beklenir.

Medyanı Gini ile yaklaşıklamak için kolay lakin yaygın bir yaklaşım kullanılır: Finansal varlıkların lognormal bir dağılıma benzediği varsayılır. Bu varsayım, gerçek hayatta kusursuz değildir; bilhassa en üst dilimlerde dağılımın “daha keskin” olabildiği bilinir. Yeniden de lognormal yaklaşım, “ortalama ile medyan ortasındaki mesafe”yi anlamak için fonksiyonel bir çerçeve sunar.

Brüt finansal varlıkta medyan senaryoları: 955 bin TL ortalamanın anlamı

Hanebaşı brüt finansal varlık ortalaması yaklaşık 955 bin TL düzeyinde. Bu ortalamadan hareketle, farklı eşitsizlik senaryolarına nazaran medyanın nerede olabileceği varsayım edilebilir. Eşitsizlik yükseldikçe medyan, ortalamadan daha fazla uzaklaşıyor.

Daha düşük eşitsizlik varsayımında (örneğin Gini 0,70 civarı), medyanın ortalamaya oranı bariz biçimde düşer ve brüt medyan finansal varlık yaklaşık 326 bin TL civarına gelir.

Eşitsizlik biraz daha yüksek bir seviyede varsayıldığında (örneğin 0,73 civarı), medyan yaklaşık 280–290 bin TL bandına çekilir.

Eşitsizliğin daha da arttığı senaryolarda (örneğin 0,75–0,80 bandı), medyanın yaklaşık 185–255 bin TL aralığına kadar gerilemesi mümkündür.

Bu tablo şunu anlatır: Hanebaşı ortalama brüt finansal varlık 955 bin TL olsa bile, “tam ortadaki hane”nin brüt finansal varlığı muhtemelen bunun çok daha altında olabilir. Üstelik bu yalnızca finansal varlıklar içindir; konut, arsa üzere gerçek varlıklar bu çerçevede yer almaz. Bu da “servet” algısının günlük hayatta daha farklı yaşanmasına neden olabilir.

Sonuç: Ortalama büyük, tipik hane daha küçük bir sayıyla karşı karşıya olabilir

Son tabloyu basitçe şöyle özetlemek mümkün: Hanebaşı ortalama brüt finansal varlık yaklaşık 955 bin TL, hanebaşı ortalama borç yaklaşık 238 bin TL, hanebaşı ortalama net finansal varlık yaklaşık 718 bin TL.

Ancak eşitsizlik seviyesi dikkate alındığında, medyanın bu ortalamaların hayli altında kalması mümkün. Brüt medyanın kabaca 185–326 bin TL bandında, net medyanın ise kabaca 140–245 bin TL bandında oluşması, farklı eşitsizlik senaryolarıyla uyumlu görünüyor.