Savaş Sorunların Anlaşılmasında ve Tarım Tarihi Bilincinin Gelişmesinde Tüfek Mikrop ve Çelik Kitabının Önemi
İbrahim Ortaş, [email protected]
İnsanlık tarihinin birkaç bin yıllık geçmişinin ötesinde çok fazla bilgi sahibi değiliz. Göbekli zirve ve Karahan zirve dataları Dünya üzerinde insan tarafından yaklaşık 13.000 yıl kadar evvel nedenini şimdi tam bilemediğimiz nedenlerle bir ortaya geldikleri ve bildirilerini taşların formları üzerlerindeki kazdıkları fotoğraflar ile verdikleri görülüyor. Fakat T formundaki taşlar ve üzerlerindeki figürlerin ve kabartmaların yapılması geçmişin daha da geriye yanlışsız gittiğini gösteriyor.
İnsanlığın geçirdiği kısa mühletince bilgi transferi teknikleri olmadığı için geçmişe dair çok az bilgi sahibiyiz. Bilhassa de insanın insan olması süreci ve tarihi seyahat nerde, nasıl başladı ve nasıl şekillenerek buraya gelindi? Yaşadığımız Anadolu ve Orta Doğu coğrafyasının bu seyahatteki coğrafik ve ekolojik değeri insanlığın çağlaması ve kendini manalı hayatlar kurmasına ne kadar ortam hazırladı? İnsanın canlılar tanıması, ıslah ve evcilleştirme ilerlemeleri nasıl başladığı konusunda eldeki tek bilgi kazılardan çıkan eserler ve evvelce kalan gereçlerin tahlil bilgileri.
Son birkaç bin yıllık insanlık tarihi başta Sümerler, Çinliler ve Yunanlıların kurdukları devletler, savaşlar, 1500’li yılarda başlayan keşifler, sanayi ihtilali icatlar ve yeniliklerle başlayan ve bugün süratle gelişen canlıların ve cansızların kodlarının deşifre olması ile robotlaşan ileri teknoloji ve iletim çağı olaylarının yaşandığı tarih ile doludur.
İnsanın insan olması ile başlayan toplumsal kontratların doğurduğu değişik inanç, görüş ve ideolojiler geliştikçe içinde çıkılmaz bir dizi çatışma alanları oluştu. Vakit içinde kabile ortamından, kent devletlerine ve imparatorluklar kurulup yıkılırken, her seferinden farklı bir hayat seyri oluşmaya başladı. Son devirlerde yaşananların izlerinin geçmişten geliyor olması doğal olarak beklenmelidir.
Ziraat Fakültelerinden okutulan Tarım tarihi dersinin birinci birkaç haftasını insanlığın tarım yapması bahislerine ayırıyorum. İnsanın geçmişi çabucak herkesi ilgilendiriyor, öğrencilere bu hususlarda yazılmış birkaç kaynak kitap öneriyorum. İnsanlığın geçmişten günümüze geçirdiği süreçler konusunda son yıllarda bilimsel bulguların ışığında birkaç kitap yayınlandı. Bozkurt Güvenç’in Kültür, Darvin’in “Türlerin Kökeni”, Yuval Noah Harari’nin “Home Sapien” ve Amerikalı kuş bilimci, fizyolog ve tarihçi Jared Diamond’un “Tüfek, Mikrop ve Çelik” kitabı. Tarih konusunda yazılan birçok kitap içinde Diamond tarafından yazılan biyoloji, coğrafya ve tarih ekseninde mevzuları ele alan Tüfek-Mikrop Çelik kitabı geliyor.
Yazar birçok bilim insanlarından farklı olarak dünyanın geçmişte yaşadığı toplumsal problemleri önemli bir araştırma ve açlık lisanla rahatlıkla anlatmasını başardı. Sanırım müellifin başarısı birinci kez biyoloji, coğrafya ve tarih bilimlerin temel alanlarını bilen birinin hususları ilişkilendirerek anlaşılır kılmasıdır. Dünyanın şimdiki teknolojik tarihinin keşifler ile başlayan ve sonrasında tüfek, çelik ve mikropların lehlerine ne derece büyük kazanım sağladığı akıcı bir lisan ile anlatılmış ve nefes kesici bir merakla okunur bir kitaptan öteye karmaşıklıklar içinden görünen bir dünya fotoğraf çıkarmaktadır.
Diameon’un sıklıkla sorduğu “neden bu coğrafyada atlar evcilleştirilebilirken Afrika’da zebralar neden evcilleştirilemedi?” Burada dünyamızın üzerinde canlı varlıkların bulunduğu ortamın ve nünün dikey ve yatay boyutlarının kıymetini sorgulanmaktadır. Amerika kıtası keşfedildiğinde orada da bir hayatın olması sonrası neden Amerikalılar Avrupa’yı keyfedemedi de Avrupalılar Amerika’yı keşfetti? Kusur birtakım toplumlar zenginken başkaları neden yoksul, kusur kimileri hala çıplak iken, kimileri araç gereç geliştirdiler? Hatta insan gözünün göremediği gezegenlere uçuşlar yamaktadırlar.
Prof. Diamond konuya Papan Yeni Gine’de başlayarak insanlığın geçmişinin peşine düşerek mevzuyu birkaç alanda farklı bir anlatımla bilimsel bilgileri ilişkilendirmiştir. Ve tüm öykü bundan 13.000 yıl evvel Orta Doğu’da yaşayan bir insanın bir buğday adedini toprağa ekmesiyle başladığını speküle ederek geçmişimize başladık. Bilimsel araştırma metotlar kullanılarak insanların yer yüzeyinde ne vakit ömrü kendi denetimine alarak farklılaştığı sorusunun yanıtını arıyor. Arkeolojik hafriyatlar ve yer yüzeyindeki kimi yapıtlar üzerinden yapılan karbon izotlarının yarılanma süreci dikkate alınarak belirlenmeye çalışıyor. Bu bağlamda şu anda eldeki tek en yaşlı yapı, Göbekli Zirve, Karahan Zirve kazılarındaki yapıtlar. Buralardan yansıyan hal ve figürler, kalıntılardaki malzemelerin ileri biyokimyasal ve moleküler tahlillerden ne yenilmiş, ne içilmiş ve arkeometri tahliller ile insanların kullandığı materyalin nerden sağaldığı anlaşılmaya çalışılmaktadır. Bu bahislerin insanın ilgisi çektiği için her bulgu özelliklede entelektüel kesimde önemli dikkatler çekilmektedir.
Dünün Tahlilleri Bugünün Kan ve Göz Yaşını Oluşturuyor
“Tüfek, Mikrop ve Çelik” olarak isimlendirilen kitabın hikayesi ve tarihin yönlendiricisi olarak elinde tüfeği olan çeliği kullanan ve mikrop yayan insanların dönüştürdüğü dünyamızın nasıl farklılaştığı ve bugün ki teknolojik olarak gelişmiş devletlerin Amerika, Afrika ve Asya’nın birçok bölgelerini eline geçtiğini birçok açıdan sorgulamaktadır. Kitap tıpkı vakitte toplumların oluşması ile başlayan toplumsallaşma ve toplumsal kontratlar sonrası, doğal dinler, semavi dinlerin, hukuk ve devletlerin nasıl geliştiği kurulduğu sorgulanarak irdelenmektedir. Kitaptaki mikropların ise Amerika kıtasındaki insanlara çiçek mikrobunu bulaştırarak on binlerce Amerikalı yerlinin vefatına neden olduğunu belirtiyor. En kıymetlisi de; elinde tüfeği olan İspanyol askerlerin elinde silahı olamayanları nasıl öldürerek yok etiğini, kalanların ise lisanlarını ve inançlarını baskı ile değiştirdiğidir.
Geçmişten Ders Alınmış Görülüyor
Son günlerde dünyada ve bölgemizde yaşanan ABD merkezli güç eksenli müdahaleler ve “kişinin kendi ahlakı ve aklına” dayalı keyfi tavırlar beraberinden hesaplanamayacak kadar sorun üretildiği görülmektedir. Bugünlerde Dünyayı elindeki güç ile yine şekillendirenlerin dünün cetvele sonlarını çizenler olmasın mı? Bugün hala Güney Amerika’nın İspanyolca ve Portekizce, Afrika’nın güneyinde İngilizce, kuzeyde Fransızca resmi lisanlarının kullanıyor olması geçmişte elinde tüfekleri olanların naif toplumları nasıl zorla kendi kültürleri altında şekillendirdiklerini en âlâ anlatan durumdur.
Başucu kitabım olarak herkese okumasını önerdiğim “Tüfek Mikrop Çelik” kitabından öğrendiklerim güya dünün yaşanmış acılı öykülerinin çağdaş hali üzere geliyor bana. Kitapta tüfek ve çeliğe sahip olanlar ve olmayanların bugün ki dünyanın şekillenmesinde rol aldıklarını anlatıyor.
Tarih perspektifinden bakınca dün elinde tüfeği, çeliği olanların şekillendirdiği dünya haritasının hudutları bugün birçok toplumu karşı kaşıya getirmiş ve beşerler birbirleri tanımadan boğazlamaya kalkıyorlar. Hem de karşıdaki diye tanımadığı hem cinsini ulvi kıymetler ve vatan ismine yapmaktadır. İçinde yaşadığımız teknoloji çağında adeta insan olmanın faziletlerinden geriye yanlışsız gidiyormuş üzere durmalar korkutucu boyuta gelişiyor üzere.
Dün yaşanan keşifler, gerisinde kıtaların kendilerine adeta bağışlanmış toprak görenler, mahallî halkları beşerden saymayan, köleliği kutsayanların bıraktığı tortu güya bugün tekrar Güney Amerika’da, Afrika’da, Asya’da ve bölgemizde yine yaşanıyor üzere geldi bana.
Jared Diamond’nın öğrettikleri tabiat ve tarih ortasındaki alakayı Nature mecmuasının haklı olarak belirtiği üzere “İnanılmaz derecede kapsamlı bir kitap”. Kitap tarih, biyoloji, ekoloji ve coğrafyayı bir ortada düşünerek dünyanın geçmiş tarihini başarılı bir formda anlatıyor. İnsanlık tarihinin nasıl geliştiğini merak edenlerin ilgisini üzerine çeken kitap hususları iç içe bütünlüklü olarak işlemiş. Her yerde söylerim şu ana kadar yazılmış insanlık tarihi ve yaşanmışlıkların ötesinden farklılaşan dünya gelişimini hakkında en gerçekçi anlatıma sahip bir kitaptır. Yuval Noah Harari üzere genel dünya tarihi analizi yapan tarihçiler kitabı çok taraflı tahlil ettiler. Harari diyor ki; “Büyük soruların ve büyük karşılıkların kitabı.” Bana nazaran de hala bilmediğimiz birçok soruların yanıtlarının ipuçları Burada okunuyor. Microsoft’un sahibi ve kurucusu Bill Gates ise; “kitap büyüleyici ve insanlık tarihini anlamak için bir temel oluşturuyor.” Diyor.
Washington Times gazetesi Tüfek, Mikrop ve Çelik kitap hakkında özelde de Diamond hakkında diyor ki; “teknolojiye olan hâkimiyetini geniş bir tarihi kapsamla birleştiriyor” ve ekliyor “İnsanlık tarihi araştırmalarında önemli ve çığır açıcı kitaplar fakat her jenerasyonda bir geliyor”
“Kitap insanlığın son on üç bin yıllık kısa tarihinde farklı kıtalardaki farklı toplumların farklı gelişmelerini değişik bilimsel bilgiler ışığında bilimsel bir yaklaşımla ikna edici formda açıklamamış. Kitapta gelişmenin mortunun ırklarda değil, daha çok coğrafyanın tesirini işleyerek açıklamaya çalışıyor. Stanford Üniversitesi ’inden Paul R. Ehrlich, “kitabın birinci iki sayfayı okuduktan sonra kitabı elinizden bırakamayacaksınız.” diyor
Kitap öncelikle her üniversite öğrencisinin ve başka ilgi duyanların okumasını öneriyorum. İmkanım olsa üniversiteyi kayıt yapan her öğrenciye bu kitabı ikram eder öğrencilerin tarih, coğrafya ve biyoloji bilgisi gelişir ve bütünlüklü bir farkındalık yaratılır. Her entelektüelin özelde de insanın geçmişine dair tarihi merakı olan herkesin okumasını bilhassa öneririm. Tarihi şuuru olmadan olup bitenler ne yazık ki anlaşılmıyor!
Not: İlgi Duyanlar için Daha Evvel 6 Nisan 2020 Tarihinde Yazdığım “Tüfek, Mikrop ve Çelik Kitabı Bize Bilmediğimiz Ömür Tarihi Hakkında Öğretiyor ve Neden Okumalıyız” Yazı ektedir.
