The Economist: Küresel Ekonominin En Büyük Sorunu: Kötümserlik
Özet:
Küresel iktisat bugün yalnızca yüksek faizler, jeopolitik riskler ya da borç sıkıntılarıyla değil, giderek derinleşen bir kötümserlik dalgasıyla gayret ediyor. Tüketiciler, şirketler ve seçmenler geleceğin daha güç olacağına inanıyor; bu inanç yatırım kararlarını erteliyor, büyüme dostu siyasetleri zayıflatıyor ve popülist siyaseti güçlendiriyor. The Economist’e nazaran, dünya iktisadının önündeki en büyük pürüz artık maddi değil, ruhsal.
Kötümserlik Neden Bu Kadar Kıymetli?
Olumlu fikrin bireyler üzerindeki tesiri uzun vakittir biliniyor. Birebir durum siyaset ve iktisat için de geçerli. 1970’lerde ABD stagflasyon ve güç kriziyle boğuşurken, dönemin Başkanı Jimmy Carter, ülkenin karşı karşıya olduğu en büyük tehdidin bir “güven krizi” olduğunu söylemişti. Japonya’da ise uzun yıllar başbakanlık yapan Abe Shinzo, ekonomik sakinliğin gerisinde “deflasyonist zihniyet” olduğunu savunmuştu. Çin’de Xi Jinping, “pozitif enerji” telaffuzunu devlet siyaseti haline getirdi.
Bugün ise bu müspet güç global ölçekte önemli biçimde eksik. Karamsarlık yaygın, kalıcı ve giderek derinleşiyor.
Anketler Ne Söylüyor? Ümitsizlik Yayılıyor
ABD’de tüketici itimadı tarihî taban düzeylere yakın. Avrupa’da ekonomik itimat endeksleri, enflasyonun gerilemesine karşın üç yılı aşkın müddettir uzun devir ortalamasının altında. FGS Global’in ABD, Britanya, Kanada, AB ülkeleri ve Japonya’da yaptığı geniş çaplı ankete nazaran:
-
27 ülkenin tamamında çoğunluk, gelecek jenerasyonun daha güç bir hayat süreceğine inanıyor.
-
Danimarka hariç tüm ülkelerde kamu kurumları etkisiz ve israfçı olarak görülüyor.
-
İnsanlar ekonomik sistemin zenginler lehine hileli olduğu kanaatinde.
Gallup International’ın dataları de tabloyu doğruluyor. Britanya ve Japonya’da karamsarlar iyimserlerin yaklaşık iki katı. Almanya’da bu oran 12’ye 1 üzere çarpıcı bir düzeyde.
“Animal Spirits” ve İktisadın Psikolojisi
Ekonomik beklentilerin büyüme üzerindeki tesirini birinci vurgulayan isimlerden biri John Maynard Keynes olmuştu. Keynes, “animal spirits” kavramıyla, itimat ve beklentilerin ekonomik kararların merkezinde yer aldığını savundu. Nobel ödüllü ekonomist Robert Shiller ise karamsar anlatıların bulaşıcı olduğunu, modellerin öngöremediği davranış değişimlerine yol açtığını gösterdi.
Bugün bu karamsarlık, gelişmiş ekonomilerde kendini besleyen bir büyüme freni haline gelmiş durumda.
Yatırım ve Tüketim Neden Erteleniyor?
Kötümserlik, belirsizlik şoku üzere çalışıyor. Gelecek karardıkça “bekleme” seçeneği daha cazip hale geliyor.
-
ABD’de işe alımlar ve çalışanların iş değiştirme oranı, pandemi sonrası doruğun yaklaşık üçte biri altında.
-
Euro Bölgesi’nde hanehalkı tasarruf oranı 2025 prestijiyle hâlâ %15’in üzerinde, pandemi öncesinin epeyce üstünde.
Bu düşük itimat ortamı; doğurganlık oranlarının düşmesi, üniversite kayıtlarının azalması üzere toplumsal eğilimlerle de örtüşüyor.
“Sistem Hileli” Algısı ve Sıfır Toplamlı Siyaset
Kötümserliğin bir öbür yüzü, iktisadın adaletsiz olduğu inancı. Beşerler bir kümenin karının, öbür bir kümenin kaybı değerine gerçekleştiğini düşündüğünde, büyüme yerine tekrar dağıtım ve korumacılık ön plana çıkıyor.
Oxford Üniversitesi’nden Pepper Culpepper’ın çalışmaları, sistemi zenginler lehine hileli görenlerin sıfır toplamlı siyasetleri daha fazla desteklediğini ortaya koyuyor. Harvard Üniversitesi’nden Stefanie Stantcheva ise bu zihniyetin göç tersliği ve ticaret korumacılığıyla yakından bağlı olduğunu gösteriyor.
Bu bakış açısı teknolojiye de yansıyor. ABD’de gençler, yapay zekânın fırsat yaratmaktan çok işleri yok edeceğine inanıyor. FGS Küresel anketine nazaran iştirakçilerin %70’ten fazlası, yapay zekâ şirketlerine ağır vergi ve sıkı düzenleme istiyor.
Mali Disiplin Neden Çöküyor?
Kötümser seçmen, kısa vadeli acıya tahammül etmiyor. Geleceğe dair umut yoksa kemer sıkma siyaseten sürdürülemez hale geliyor.
1990’larda İsveç’te mali disiplin muvaffakiyetle uygulanabilmişti; zira seçmenler fedakârlığın karşılığını alacaklarına inanıyordu. Buna karşılık 2010 sonrası Güney Avrupa’da, sakinlik ortamında dayatılan kemer sıkma siyasetleri sert toplumsal reaksiyonla karşılaştı.
Bugün gelişmiş ülkelerde ortalama bütçe açığı GSYH’nin %4’ünü aşıyor; ABD’de bu oran %6’ya yaklaşıyor. ABD Başkanı Donald Trump, yeni vergi indirimleri ve teşvik çekleriyle seçmen hoşnutsuzluğunu yatıştırmaya çalışıyor. Fransa’da harcama kesintileri siyasi krizlere yol açıyor. Japonya ve Kanada ise borç yüküne karşın genişleyici adımlar atıyor.
Popülizm ve Karamsarlığın Kısır Döngüsü
Bu tablo, popülist siyasetin yükselmesi için elverişli bir taban yaratıyor. Popülist önderler ıslahat yerine müdafaa ve harcama vaat ediyor. Araştırmalar, popülist idarelerin uzun vadede daha düşük gelir, daha yüksek oynaklık ve zayıflayan kurumlar bıraktığını gösteriyor.
Sonuçta karamsarlık siyaseti şekillendiriyor; bu siyaset de büyümeyi zayıflatarak yeni bir karamsarlık dalgası yaratıyor. The Economist’e nazaran, dünya iktisadı için asıl tehdit artık dışsal şoklar değil, kötümserliğin şahsen kendisi.
Kaynak: The Economist
Atilla Yeşilada ve Güldem Atabay tarafından kaleme alınan özel raporlarımıza abone olmak ister misiniz? Raporlarımız kurumsal müşterilere yöneliktir. Abonelik fiyatlıdır. Şartları öğrenmek için bize e-mail atın: [email protected]
