İnternet Kesildi, Baskı Arttı, Uçak Gemisi Görev Grubu Yaklaşıyor: İran’da Protestolar Nereye Gidiyor?

İran’da Protestolar ve Sert Müdahale İddiaları

İran’da günlerdir süren protestolarla ilgili gelen haberler, ülkede çok ağır bir güvenlik müdahalesi yaşandığı tezlerini güçlendirdi. Aktivistler ve kimi insan hakları etrafları, ülke genelindeki şovlarda meyyit sayısının süratle arttığını, on binlerce kişinin gözaltına alındığını öne sürüyor. İran makamları ise birçok iddiayı reddediyor, bilhassa de dışarıdan yapılan açıklamaların “asılsız” olduğunu savunuyor. Bu karşılıklı telaffuz savaşı, hem alandan muteber bilgi almayı zorlaştırıyor hem de tansiyonu daha da yükseltiyor.

Gündemdeki en çarpıcı tezlerden biri, yüzlerce tutuklunun kısa müddet içinde toplu halde idam edileceği ve bunun son anda durdurulduğu tarafında. Bu argümana karşı İran yargı etraflarından “böyle bir karar hiç alınmadı” halinde açıklamalar geldi.

Tartışma büyürken, bölgede askeri hareketlilik de dikkat çekiyor. ABD’nin bir uçak gemisi misyon kümesini Orta Doğu’ya yaklaştırdığı, bunun “ihtiyati” bir adım olduğu belirtildi. Lakin birebir vakitte, İran idaresine “şiddet devam ederse daha sert adımlar gelebilir” bildirisi verildiği tarafındaki açıklamalar, krizi yalnızca İran’ın iç sorunu olmaktan çıkarıp milletlerarası bir tansiyona dönüştürüyor.

Ölü Sayısı ve Gözaltılar: Sayılar Neden Bu Kadar Tartışmalı?

Protestolara yönelik müdahalenin bilançosu konusunda net bir tablo oluşmuş değil. Birtakım kaynaklar 5 bini aşan meyyit sayısından kelam ederken, daha yüksek sayıların söylem edildiği argümanlar da var. Bu kadar geniş aralıkların konuşulmasının en değerli nedeni, ülke içinden doğrulama yapmanın giderek zorlaşması. Bilhassa internet erişimindeki kesintiler ve irtibatın kısıtlanması, alandan manzara ve bilgi akışını azaltıyor.

Buna karşın, farklı kentlerden gelen modüllü bilgiler birleştiğinde, müdahalenin sıradan bir polis operasyonu olmadığı, çok daha ağır bir güvenlik refleksi devreye girdiği izlenimi oluşuyor. Argümanlara nazaran, ölenlerin değerli bir kısmı protestocu ve birçok genç. Binlerce kişinin gözaltına alındığı, cezaevleri ve gözaltı merkezlerinde yoğunluk yaşandığı da öne sürülüyor. Bu argümanlar doğruysa, ülkenin yakın tarihinde görülmemiş bir baskı devrine işaret edebilir.

İran idaresi ise ekseriyetle “dış propaganda” vurgusu yaparak sayıları ve anlatıyı tartışmalı hale getiriyor. Bu usul krizlerde iki şey birebir anda yaşanabiliyor: Bir yanda devletin bilgi akışını sınırlaması, öbür yanda toplumsal medyada doğrulanması güç sayıların süratle yayılması. Sonuçta toplumun büyük kısmı “gerçek rakamı” bilmeden, yalnızca ağır bir insani tabloyla karşı karşıya kaldığını hissediyor.

İdam Tezi: “Durdurdum” İletisi mı, “Böyle Bir Şey Yok” Karşılığı mı?

Tartışmanın merkezindeki bir öteki başlık, “yüzlerce kişinin idam edileceği” tezi. Bu teze nazaran, muhakkak sayıda tutuklu için toplu infaz planı vardı ve bu plan son anda iptal edildi. İran makamları ise bu anlatıyı kesin bir lisanla reddediyor; bu türlü bir buyruk ya da karar bulunmadığını, anlatının “tamamen uydurma” olduğunu öne sürüyor.

Bu noktada iki ihtimal konuşuluyor. Birinci ihtimal, sahiden kulislerde dolaşan sert bir planın varlığı, fakat bunun resmî karara dönüşmeden geri çekilmesi. İkinci ihtimal ise bu türlü bir planın hiç olmadığı ve savın daha çok ruhsal baskı kurmak ya da pazarlık gücü artırmak emeliyle gündeme taşınması. Her iki durumda da sıkıntı, sadece “doğru mu yanlış mı” tartışması değil; tıpkı vakitte içerideki toplumsal tansiyon ve dışarıdaki diplomatik baskı sistemiyle da ilgili.

İran tarafının sert reaksiyonu, savın onların gözünde ciddiye alınması gerektiğini de gösteriyor olabilir. Zira “toplu infaz” söylemi, memleketler arası kamuoyunda çok süratli karşılık bulabilecek, yaptırım ve müdahale tartışmalarını tetikleyebilecek bir başlık. Bu nedenle reddiye ne kadar güçlü olursa olsun, bahis gündemde kaldığı sürece İran üzerindeki baskı artıyor.

İnternet Kesintisi ve Bilgi Karartması İddiaları

Protestoların büyümesiyle birlikte internetin kısıtlandığı, hatta uzun periyodik kesintiler yaşandığı argümanları öne çıkıyor. Bu usul kesintiler, yalnızca toplumsal medya paylaşımlarını azaltmakla kalmıyor; birebir vakitte ailelerin birbirinden haber alamamasına, sıhhat hizmetlerine erişimde aksamalara ve ekonomik hayatın da ziyan görmesine neden olabiliyor.

Bilgi akışının zayıflaması, güvenlik güçlerinin alanda daha rahat hareket etmesiyle ilişkilendiriliyor. Zira imaj ve tanıklık sayısı azalınca, operasyonların şeffaflığı da düşüyor. Bu durum, hem ülke içinde endişeyi artırıyor hem de dış dünyada “daha berbat şeyler oluyor olabilir” kuşkusunu büyütüyor.

Öte yandan internet kesintisi argümanları, protestoların ülke geneline yayılmış olabileceği fikrini de destekliyor. Zira mahallî bir olayda bu kadar geniş çaplı bir kısıtlama, maliyeti yüksek bir tercih olur. Bu nedenle kesintiler, “merkezî idare olayları büyük görüyor” yorumlarına yol açıyor.

Protestoların Seyri: İktisattan Siyasete Süratli Dönüşüm

İddialara nazaran şovlar birinci etapta ekonomik düşünceler üzere daha somut nedenlerle başladı. Lakin kısa müddette siyasi taleplerin öne çıktığı, rejime yönelik daha sert sloganların atıldığı belirtiliyor. Bu, İran’da daha evvel de görülen bir dinamik: Ekonomik kriz, toplumsal öfkeyi başlatıyor; akabinde siyasi sistemin tamamı sorgulanmaya başlanıyor.

Bu süreçte devletin temel korkusu, protestoların “bulaşıcı” bir dalgaya dönüşmesi. Yani bir kentte başlayan hareketin başka kentlere yayılması, farklı toplumsal kümelerin tıpkı talepler etrafında birleşmesi. Bu olursa, güvenlik yaklaşımı da daha sertleşebiliyor. Sertliğin nedeni bazen “gösteriyi dağıtma” değil, “örnek oluşturma” amacı olabiliyor.

İran’ın yakın geçmişinde de internet kesintisi altında ağır şiddet yaşandığı periyotlar olduğu konuşuluyor. Bugünkü tablo, daha geniş coğrafyaya yayılan ve daha yüksek meyyit sayılarının söylem edildiği bir periyoda işaret ediyor.

ABD’nin Askeri Atılımı: Caydırıcılık mı, Savaş Sinyali mi?

Bölgedeki en kritik gelişmelerden biri, ABD’nin bir uçak gemisi misyon kümesini Orta Doğu’ya yaklaştırması. Bu tıp vazife kümeleri yalnızca bir gemiden ibaret değil; beraberinde savaş uçakları, denizaltı ve dayanak ögelerini da taşıyabiliyor. Ayrıyeten birtakım açıklamalarda bölgeye ek hava ögeleri ve savunma sistemleri kaydırıldığı vurgulanıyor.

Resmî lisanda bu adım “önlem” olarak tanımlansa da, iletisi hayli net: İran idaresine “şiddeti artırırsan maliyeti artar” uyarısı veriliyor. Bu noktada belirsizlik ise şu: Bu askeri yığınak sahiden kullanılacak mı, yoksa yalnızca caydırıcılık mı amaçlanıyor?

Bir öteki risk de “kırmızı çizgi” sıkıntısı. Dışarıdan sert iletiler verilip sonra geri adım atılırsa, bu hem müttefiklerin inancını hem de caydırıcılığın tesirini azaltabilir. Tam aykırısı, süratli ve sert bir askeri adım da bölgeyi denetim edilemeyen bir çatışma döngüsüne sokabilir. Yani her seçenek ağır sonuçlar doğurabilecek kadar riskli.

“İstikrar” Tartışması: Müdahale Edilmezse Ne Olur, Edilirse Ne Olur?

Krizin en güç yanı, iki seçenek ortasında “temiz” bir yol olmaması. Müdahale edilmezse, içerideki baskı ve can kaybının artacağı, İran’ın bölgesel tansiyonları tırmandırabileceği derdi var. Müdahale edilirse, çatışmanın genişleyip yıllarca sürecek bir istikrarsızlık dalgasına dönüşmesi ihtimali konuşuluyor.

Bu noktada maksat seçiminin belirleyici olacağı yorumları yapılıyor: Yalnızca askeri kapasiteyi sınırlamaya dönük dar bir operasyon mu, yoksa komuta-kontrol ve siyasi merkezleri hedefleyen daha geniş bir atılım mi? Bir öteki seçenek de, askeri atılım yerine ekonomik ve diplomatik baskının daha ağırlaştırılması. Fakat vakit uzadıkça, alandaki can kaybı ve öfke birikimi de artıyor.