Çalışıyor ama Evsiz: “İş Bul, Kurtul” Hikâyesi Neden Çöktü?

Birçok insan için evsizlik hâlâ “işsiz kalmanın” sonucu üzere anlatılıyor. Meğer giderek büyüyen öbür bir gerçek var: Tam vakitli çalışan, hatta bazen iki-üç işte birden çalışan beşerler da evsiz kalabiliyor. Bu durum birinci başta akla sığmıyor. Zira yıllardır bize anlatılan temel öykü şuydu: “Çalışırsan ayakta kalırsın.” Ancak bugün düşük fiyatla çalışan milyonlar, nizamlı gelirleri olsa bile kirayı çeviremiyor, bir mesken bulamıyor ya da bir gecikme yüzünden sistemin dışına itiliyor.

Özellikle büyük kentlerin etraf mahallelerinde bu tablo daha görünür hale geliyor. Bir tarafta yerleşkeler, kafeler, bakımlı sokaklar; birkaç sokak ötede ise borç veren dükkânlar, ucuz alkol satan yerler, sıhhat merkezleri ve “geçici konaklama” diye sunulan oteller… Birebir kentte iki farklı dünya yan yana duruyor. Kimi bölgeler büyürken birtakım bölgeler yıllardır “çöküş döneminde” sıkışıp kalmış üzere.

Evsizliğe Düşmek Değil, Evsizliğe İtilmek

Bu yeni evsizlik dalgasını anlatanların ortak vurgusu şu: Beşerler “kendiliğinden düşmüyor”, adım adım itilerek evsiz kalıyor. Zira küçük bir sarsıntı, zincirleme bir yıkıma dönüşebiliyor. Bir sıhhat sorunu, aile içi şiddet, işte birkaç gün aksama, araç bozulması ya da beklenmedik bir masraf… Bunlar tek başına “felaket” olmayabilir. Fakat kiraların çok yükseldiği, kontratların sertleştiği ve kredi notunun hayatın kapısını açıp kapattığı bir tertipte, küçük bir sorun büyük bir kopuşa dönüşüyor.

Bir gecikme bile tahliye sürecini başlatabiliyor. Kimi yerlerde kira bir gün geciktiğinde otomatik tahliye başvurusu yapıldığı söyleniyor. Mahkeme süreci süratle işliyor; kişi tebligatı geç gördüğünde karar çoktan verilmiş oluyor. Sonrası daha ağır: Tahliye kaydı, kredi notunda düşüş, kiralık konutlara başvururken otomatik ret… Yani yalnızca konutunuzu kaybetmiyorsunuz; tekrar mesken bulma ihtimaliniz de çöküyor.

Kredi Notu: Kapıdaki Görünmez Bekçi

Bugün düşük gelirli çalışanlar için en büyük mahzurlardan biri “kredi notu.” İster maaşınız sistemli olsun, ister elinizde para biriksin; birçok konut sahibi “kredi notu düşük” diye kiraya vermek istemiyor. Bu durum, insanların en temel muhtaçlığı olan barınmayı finans sisteminin puanlamasına bağlıyor.

Kredi notunun düşmesi ise bazen kişinin yanlışından bile kaynaklanmıyor. Örneğin kirada oturduğu meskende büyük bir sorun yaşanıyor, konut oturulamaz hale geliyor; fakat mukaveleyi bozmak için ek ödeme talep ediliyor, depozito geri verilmiyor, üstüne bir de tahliye süreci işliyor. Bu süreçte açılan davalar ve kayıtlar kişiyi “riskli” etiketiyle baş başa bırakıyor. Böylelikle kişi, olağan kiralık piyasasından dışarı atılıyor.

Bu dışarı itilmenin akabinde insanların önüne kalan seçenekler azalıyor: Ya arkadaş yanında kalmak, ya araçta yaşamak, ya da “haftalık ödeme” isteyen konaklama yerleri.

“Extended Stay” Oteller: Süreksiz Tahlil Değil, Değerli Bir Tuzak

Son yıllarda yeni bir barınma tipi, bilhassa düşük gelirli çalışan aileler için yaygınlaşıyor: Haftalık fiyatla kalınan, “uzun periyodik konaklama” diye pazarlanan oteller. İsmi kulağa düzgün geliyor. Güya kısa periyodik bir geçiş periyodu üzere. Halbuki pratikte bu yerler birçok kişi için bir tuzak.

Çünkü bu odalar birden fazla vakit bir daireden daha kıymetli. Bir haftalık fiyat, aylık kirayı ikiye katlayabiliyor. Üstelik mutfak, alan, çocuklar için uygun şartlar, sıhhat ve hijyen üzere hususlar da problemli olabiliyor. Kimi odalarda küf, rutubet, bozuk tesisat üzere sorunlar anlatılıyor. Beşerler “çatım var” diyebiliyor lakin bu çatı sağlıklı bir hayat sunmuyor.

Daha da ağır olanı, bu yerlerin ödeme sistemi. Online rezervasyonla fiyat diğer, kapıda nakit ödeme istenince fiyat diğer olabiliyor. İnsan tertipli kira üzere plan yapamıyor; gün gün, hafta hafta hayatta kalmaya çalışıyor. Bu da daima gerilim demek. Çocuklar için dışarı çıkacak alan yok, mahremiyet yok, odanın içinde hem yaşayıp hem çalışmak zorundasınız. Kimileri için bu hayat, “pahalı bir hapishane” üzere tanım ediliyor.

Sağlık ve İş: İkisini Birebir Anda Taşıyamayanlar

Bu şartlarda en acı gerçeklerden biri, sıhhat hizmetine erişim. Düşük gelirli bir ailede “ekmek getiren kişi” hastalanınca, hastaneye gitmek bile lüks olabiliyor. Zira işe gitmezseniz o günün parası yok. O para yoksa o gece kalacak yer de yok. Bu, insanı çok sert bir tercihe zorluyor: “Sağlığım mı, çatım mı?”

Bazıları önemli hastalık belirtilerini uzun müddet görmezden geliyor. Doktora gitmeyi erteleyip çalışmaya devam ediyor. Zira bir vardiyeyi kaçırmak, o haftanın konaklama parasını çökertebiliyor. Bu döngü, insanı hem fizikî hem ruhsal olarak tüketiyor. Daima tetikte olmak, daima “bugünü nasıl çıkarırım” diye düşünmek, korkuyu kalıcı hale getiriyor.

Erkekler için “ailesini koruyamama” hissi, bayanlar için hem ekonomik yük hem güvenlik derdi, çocuklar için dar alanda sıkışmış bir hayat… Bu tablo herkesin ruhunu zorluyor. Tahliye yaşamak, eşyaların poşetlere doldurulması, depoya taşınması, otobüs duraklarında valizle bekleyen aileler… Bunlar bir kent görüntüsü haline geldikçe, evsizliğin “istisna” değil “sistem riski” olduğu hissi güçleniyor.

Aileler ve Çocuklar: Evsizlik Artık Yalnızca “Sokak” Demek Değil

Evsizlik dendiğinde insanların aklına birçok vakit sokakta yatan yalnız bireyler geliyor. Meğer bugün evsizliğin büyük kısmı ailelerin içinde yaşanıyor. Çocuklu aileler, bir mühlet tanıdık yanında, sonra araçta, sonra haftalık otelde… Yani görünmez bir evsizlik çeşidi oluşuyor. Adres yazarken “nerede kalıyorum” sorusunda tereddüt edilen bir hayat.

Bu görünmezlik, yardım sistemlerini de zorlaştırıyor. Zira kişi sokakta değil; bir odada. Lakin o oda “ev” değil. Yarın kapının önüne konma ihtimali var. Bu yüzden birçok aile, resmî müracaatlarda “evsiz” kutucuğunu işaretlerken bile utanıyor, tereddüt ediyor. Zira yıllarca duydukları o cümle başlarında: “Bu, bize olmaz.”

Evsizliğin İktisadı: Krizden Para Kazanan Bir Düzen

Bu kıssaların en sert kısmı şu: Bu durumdan para kazanan bir iktisat oluşmuş durumda. Barınma krizi büyüdükçe, “son çare” konaklama yerleri daha çok müşteri buluyor. Kiralık konut piyasasında dışarıda kalanlar mecburen bu değerli seçeneklere yöneliyor. Mevcut mülk sahipleri, insanların çaresizliğini fiyatlandırabiliyor. “Başka talihin yoksa” pazarlık gücü de yok.

Aynı vakitte büyük yatırımcıların kiralık konutları toplaması, kiraları yükseltmesi, kuralları sertleştirmesi, gecikmeye toleransı azaltması üzere süreçler konuşuluyor. Kent yenileniyor, kimi mahalleler “değer kazanıyor”, ancak bu bedel artışı, en kırılgan bölümü dışarı itiyor. Gentrifikasyon denilen süreç, bir mahalleyi güzelleştirirken orada yaşayanların yerinden edilmesine yol açabiliyor.

Dayanışma Olmasa Çöküş Hızlanıyor

Bu karanlık tabloda umut veren noktalardan biri, lokal dayanışma ağları. Kimi gönüllüler, küçük sivil teşebbüsler, bağış toplayıp bir aileye birkaç gece daha kazandırabiliyor. Kimi vakit birinin “kredi kartına yüklenmesiyle” bir oda parası çıkıyor, bir çocuğun maması alınıyor, bir otomobilin lastiği değişiyor. Bu dayanaklar mucize yaratmıyor ancak aileyi bir hafta daha ayakta tutabiliyor.

Fakat bu dayanışma, sistemin yerine geçemiyor. Zira sorun ferdî değil, yapısal. Beşerler çalışıyor lakin barınamıyor. Çalışıyor ancak sıhhat hizmetine erişemiyor. Çalışıyor fakat bir gecikmede her şeyini kaybediyor.

Sonuç: Yeni Yoksulluk, Yeni Evsizlik

Bugünün evsizliği, yalnızca “işsizlerin sorunu” değil. Çalışan fakirlerin, tek gelirli ailelerin, şiddetten kaçan bayanların, sıhhat yükü taşıyanların, kredisi zedelenenlerin sorunu. Bu yüzden probleme bakarken “neden çalışmıyorlar?” sorusu yerine, “çalışmalarına karşın neden barınamıyorlar?” sorusunu sormak gerekiyor.