Para Politikasında Restorasyon Zamanı: Borç Sarmalından Çıkış Mümkün Mü? (Kevin Warsh)

Ekonomi dünyasının kalbinde yer alan merkez bankacılığı, bugün her zamankinden daha fazla tartışma konusu haline gelmiş durumda. Çağdaş finansal sistemin temel direği olan bu yapılar, paranın pahasını korumak ve fiyat istikrarını sağlamak üzere hayati vazifelerle yükümlü olsalar da, son yıllarda bu amaçlardan besbelli bir uzaklaşma yaşandığı gözlemleniyor. Uzmanlar, bu durumu bir “kurumsal kayma” olarak tanımlıyor ve kurumların asli yasal vazifelerini yerine getirmekte yetersiz kaldığına dikkat çekiyor. Mevcut sistem, tarihteki üçüncü büyük merkez bankacılığı deneyi olarak kabul ediliyor ve evvelki iki deneyin başarısızlıkla sonuçlanmasının temel nedeni olan halkın isteğini kaybetme riskiyle bugün tekrar karşı karşıya kalınmış durumda. Şayet bir kurum, kendisine emanet edilen paranın alım gücünü koruyamazsa, toplum üzerindeki meşruiyeti de sarsılmaya başlar.

Tarihin Tekerrürü ve Aldatıcı Muvaffakiyet İllüzyonları

Merkez bankalarının geçmişine baktığımızda, performans karnesinin sanıldığı kadar parlak olmadığı görülüyor. Nobel ödüllü ekonomistlerin de vurguladığı üzere, 1914’te faaliyetlerine başlayan bu sistem, Birinci Dünya Savaşı sırasında fiyatların iki katına çıkmasına mahzur olamadığı üzere, 1921’deki büyük ekonomik çöküşün de mimarlarından biri oldu. Daha da kıymetlisi, insanlık tarihinin en büyük ekonomik yıkımı olan 1930’lardaki Büyük Buhran’ın baş sorumlusunun, sistemin likidite sağlamadaki yanlışlı siyasetleri olduğu bugün geniş kabul gören bir gerçektir. 1970’li yıllarda yaşanan ve tüm dünyayı sarsan yüksek enflasyon devri de yeniden tıpkı formda merkez bankası tarafından finanse edilmiştir. Paul Volcker’ın 1980’lerdeki kararlı duruşuyla sağlanan istikrar devri, yani “Büyük Yumuşama”, bize paranın bedelinin korunabileceğini göstermişti. Lakin bu devirden sonra gelen Alan Greenspan ve Ben Bernanke üzere isimlerin idaresindeki sistem, uzun süren bir huzur ortamının akabinde gelen bir rehavet devrine girdi ve bu durum 2008 krizine giden yolun taşlarını döşedi.

Enflasyon Dış Güçlerin Değil Yanlışlı Tercihlerin Sonucudur

Günümüzde çarşı pazardaki fahiş fiyat artışlarını açıklarken ekseriyetle pandemi, Ukrayna savaşı yahut global tedarik zinciri krizleri üzere dış etkenler suçlanıyor. Lakin iktisadi gerçekler, enflasyonun aslında bir “tercih” olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Özgür piyasa iktisadında tekil bir eserin fiyatı değişebilir; bu durum arz ve talep istikrarının doğal bir sonucudur. Ama genel fiyat düzeyinin kalıcı ve kendini besleyen bir formda artması, yani gerçek manada enflasyon, büsbütün para arzı ve merkez bankasının kararlarıyla ilgilidir. Şayet bir merkez bankası piyasaya denetimsizce para sürerse, bu durum kaçınılmaz olarak her mutfak masasına ve her şirketin idare şurasına enflasyon olarak yansır. Putin yahut pandemi süreksiz fiyat dalgalanmaları yaratabilir, lakin bu dalgalanmaları kalıcı bir enflasyon sarmalına dönüştüren şey merkez bankasının duruşudur. Sağlam bir para ünitesine sahip olmak bir toplum için haktır ve bu hakkın korunması büsbütün bir idare tercihi sorunudur.

Doktora Standartı ve Bilimcilik Yanılgısı

Eskiden para sistemleri altın standardı üzere fizikî ve somut kısıtlamalara dayanırdı. Bu sistem, para arzını altının ölçüsüyle sınırlayarak disiplin sağlıyordu. Bugün ise karşımızda “Doktora Standartı” (PhD Standard) olarak isimlendirilen, büsbütün iktisat doktorası sahibi bürokratların öznel takdirlerine ve karmaşık matematiksel modellerine dayalı bir yapı var. Bu yeni tertip, ekonomiyi güya fizik ya da matematik üzere kesin kuralları olan ve bir laboratuvarda denetim edilebilecek bir bilimmiş üzere görme eğilimindedir. Uzmanlar bu duruma “bilimcilik” (scientism) ismini veriyor. Meğer iktisat, atomlar üzere sabit kurallarla hareket etmeyen, her gün fikirlerini değiştiren insanların kararlarından oluşan son derece dinamik bir yapıdır. Karmaşık formülleri gerçek hayatın üzerine dayatmaya çalışmak, birçok vakit merkez bankacıların elindeki imperfect (kusurlu) araçları olduğundan daha tesirli sanmalarına ve hasebiyle büyük kusurlar yapmalarına yol açıyor.

2008 Krizi: Acil Müdahaleden Kalıcı Bağımlılığa

2008 yılında yaşanan global finansal kriz, dünya iktisadını uçurumun kenarına getirdiğinde, merkez bankası yetkilileri kendilerini adeta bir “savaş karargahında” üzere hissetmişlerdi. Finansal piyasaların büsbütün donduğu o günlerde, sisteme devasa likidite pompalamak kaçınılmaz bir acil durum müdahalesiydi. Sistemin büsbütün yanmasını önlemek için kullanılan bu “yangın söndürme” usulü, o an için hayat kurtarıcıydı. Fakat bu kriz bittiğinde, harika tedbirlerin geri çekilmesi ve kurumun tekrar “sıkıcı” ve art planda kalan asıl vazifesine dönmesi gerekiyordu. Ne yazık ki, acil durum için icat edilen prosedürler vakitle kalıcı hale getirildi. Bu durum, piyasaların daima olarak merkez bankası tarafından desteklenmeye alışmasına ve finansal sistemin adeta bir uyuşturucu bağımlısı üzere daima ucuz paraya muhtaçlık duymasına neden oldu.

Parasal Genişleme ve 9 Trilyon Dolarlık Sınav

Finans literatürüne “Parasal Genişleme” (QE) olarak giren para basma süreci, 2008’den bu yana akıl almaz boyutlara ulaştı. 2006 yılında yaklaşık 800 milyar dolar civarında olan bilanço büyüklüğü, kriz sonrası QE1, QE2 ve QE3 üzere ataklarla daima şişirildi. Pandemi periyoduyla birlikte uygulanan QE4 ile bu sayı 9 trilyon dolara kadar tırmandı. Bir trilyon doların ne manaya geldiğini hayal etmek bile güçken, piyasaya trilyonlarca doların bu kadar rahat sürülmesi, iktisattaki disiplin algısını büsbütün yerle bir etti. Bu süreç, paranın maliyetini yok sayarak “bedava öğlen yemeği” olduğu yanılgısını yarattı. Lakin iktisat biliminin en temel kuralı şudur: Parasız öğlen yemeği yoktur; bugün basılan paranın bedeli, yarın yüksek enflasyon ve bozulan gelir adaleti olarak tüm toplum tarafından ödenir.

Siyaset ve Para Basma Makinesi Ortasındaki Tehlikeli Flört

Merkez bankasının sınırsızca tahvil alarak borçlanmayı kolaylaştırması, yalnızca finansal piyasaları değil, siyaseti de yozlaştırdı. Hükümetler ve parlamentolar, merkez bankasının bu tahvilleri alarak faizleri yapay olarak düşük tutacağını bildikleri için bütçe disiplininden büsbütün koptular. Bu durum, ulusal borcun gayrisafi yurtiçi hasılaya oranının %100’ün üzerine çıkmasına ve tarihte görülmemiş düzeylere ulaşmasına neden oldu. Bugün gelinen noktada, devletlerin yalnızca borç faizlerini ödemek için harcadığı ölçü, savunma bütçelerini bile geride bırakmış durumda. Bir devletin borç faizine, ordusundan daha fazla para harcadığı bir senaryoda ekonomik bağımsızlıktan bahsetmek giderek zorlaşıyor. Para siyaseti ile mali siyasetin bu kadar iç içe geçmesi, merkez bankasını tarafsız bir hakem olmaktan çıkarıp, siyasetin harcamalarını finanse eden bir araç haline getirdi.

Kurtuluş Reçetesi: Kurumsal Onarım ve Sorumluluk

Yaşanan bu tıkanıklığı aşmak için radikal bir ihtilale değil, bir “restorasyona” muhtaçlık var. Merkez bankası, kendi asıl işine odaklanmalı ve piyasaları manipüle etmekten vazgeçmelidir. Birinci adım olarak, devasa hale gelen bilançonun kademeli lakin kararlı bir halde küçültülmesi gerekiyor. Para basma makinesinin gürültüsü azaltılmalı, böylelikle enflasyonist baskılar doğal yollarla aşağı çekilmelidir. 1951 yılında Hazine ile yapılan tarihi mutabakat üzere, parayı yönetenlerle harcamayı yönetenlerin hudutlarının net bir formda çizildiği yeni bir mutabakat kaidedir. Faiz oranlarını belirlemek merkez bankasının işi olmalı, lakin bu güç piyasanın doğal işleyişini bozmak için değil, yalnızca fiyat istikrarını sağlamak için kullanılmalıdır.

Dijital Alternatifler ve Beşere Duyulan Güven