İklim şokları küresel ekonomiyi “çöküş” noktasına taşıyabilir — Türkiye’de fatura büyüyor
Uzmanlara nazaran, hükümetler ve finans kurumları tarafından kullanılan ekonomik modeller, iklim krizinin aşırı hava olayları ve geri dönüşsüz eşik risklerini gereğince hesaba katmıyor. Bu kör nokta, global ölçekte 2008’e emsal lakin toparlanması çok daha güç bir finansal krizi tetikleyebilir. Türkiye özelinde ise iklim kaynaklı ekonomik kayıpların 2050’ye kadar GSYH’nin %0,9–%2,26’sına ulaşabileceği, afet kaynaklı yıllık direkt kayıpların ise halihazırda yaklaşık %0,3 düzeyinde olduğu belirtiliyor.
“Sorun ortalama sıcaklık değil, şokların zincirleme etkisi”
University of Exeter araştırmacıları ve Carbon Tracker Initiative uzmanları, mevcut ekonomik modellerin iklim hasarını çoğunlukla ortalama sıcaklık artışına bağladığını; halbuki ekonomiyi sarsan asıl tesirin aşırı sıcak dalgaları, sel, kuraklık üzere uç olayların birikimli ve birbirini tetikleyen tesirleri olduğunu vurguluyor.
Araştırmacılara nazaran bu yaklaşım, “geleceğin geçmişe benzeyeceği” varsayımına dayanıyor. Lakin fosil yakıt kullanımı iklim sistemini “bilinmeyen bir alana” ittiği için, geçmiş bilgilerle kurulan modellerin büyük bir risk alanını görünmez kıldığı tabir ediliyor.
Çalışmada, kritik eşiklere örnek olarak Atlantik okyanus akıntı sisteminin zayıflaması/çökmesi yahut Grönland buz katmanının geri dönüşsüz erimesi üzere süreçler gösteriliyor. Bu cins eşikler, tetiklendiğinde yalnızca iklimi değil, tarımı, gıdayı, tedarik zincirlerini, sigortayı ve finansal sistemi birebir anda vurabilecek “çoklu kriz” senaryoları yaratıyor.
“2008 üzere lakin bu kere dünyayı kurtaramazsınız”
Araştırmada yer alan değerlendirmelere nazaran, iklim şoklarının yaratacağı mümkün kriz, 2008 finansal çöküşüne benzetilse de toparlanma çok daha güç olabilir. Münasebet net: Bankalar kurtarılabilir, lakin ekosistem çöküşü yahut iklim sisteminin bozulması geri döndürülemez sonuçlar doğurabilir.
Uzmanlar ayrıyeten GSYH’nin iklim hasarını eksik yansıtabileceğini vurguluyor: Can kayıpları, sıhhat problemleri, toplumsal kırılma ve ekosistem bozulması GSYH’ye gereğince yansımıyor. Hatta kimi afetlerden sonra yine inşa harcamaları nedeniyle GSYH teknik olarak artabiliyor; fakat bu, refahın arttığı manasına gelmiyor.
Bu nedenle rapor, “kusursuz model beklemek” yerine, uç risklere, finans sisteminin kırılganlıklarına ve düşük olasılıklı ancak yüksek etkili senaryolara odaklanılması gerektiğini savunuyor.
/*! This file is auto-generated */!function(d,l){“use strict”;l.querySelector&&d.addEventListener&&”undefined”!=typeof URL&&(d.wp=d.wp||{},d.wp.receiveEmbedMessage||(d.wp.receiveEmbedMessage=function(e){var t=e.data;if((t||t.secret||t.message||t.value)&&!/[^a-zA-Z0-9]/.test(t.secret)){for(var s,r,n,a=l.querySelectorAll(‘iframe[data-secret=”‘+t.secret+'”]’),o=l.querySelectorAll(‘blockquote[data-secret=”‘+t.secret+'”]’),c=new RegExp(“^https?:$”,”i”),i=0;i
Türkiye’de risk: su gerilimi, tarım, turizm ve bütçe baskısı
Türkiye açısından iklim riskinin ekonomik faturası; tarım, su kaynakları, turizm gelirleri, altyapı dayanıklılığı ve kamu maliyesi üzerinden büyüyor.
Makro düzeyde projeksiyonlar, iklim kontaklı kayıpların 2050’ye kadar GSYH’nin %0,9–%2,26’sına çıkabileceğini; bugün doğal afet kaynaklı yıllık direkt kayıpların yaklaşık %0,3 seviyesinde olduğunu gösteriyor. Bu oranların, çok hava olaylarının artmasıyla yükselmesi bekleniyor.
Su stresi kritik başlıklar ortasında. Kişi başına düşen su ölçüsünün 2030’a kadar 1.000 m³ düzeyine inerek Türkiye’yi “su fakiri” sınıfına yaklaştıracağı öngörülüyor. Bu tablo; ziraî üretim maliyetlerini, besin arzını ve münasebetiyle gıda enflasyonunu kalıcı biçimde üst çekebilir.
Tarımda yüksek çözünürlüklü modelleme çalışmaları, 1°C’lik artışın Akdeniz kıyıları başta olmak üzere birçok bölgede verimlilik baskısı yaratacağını; 2°C artışın ise Aydın ve Osmaniye üzere kritik bölgelerde yıllık yağışta 100 mm (100 litre/m²) düşüşe yol açabileceğini öngörüyor. Esas eserlerde 2050’ye kadar %3 ile %12,5 ortasında randıman kaybı beklentisi dikkat çekiyor.
Turizm tarafında yüksek emisyon senaryolarında, 2090’a hakikat turizm talebinin 2024–2030 ortalamasına nazaran %5,1–%8 azalabileceği; en sert düşüşün güney kıyılarında görülebileceği iddia ediliyor.
“Dayanıklılık” yatırımı değerli lakin gecikmek daha pahalı
İki metnin ortak iletisi şu: Krizi yönetmek yerine, krizi önlemek daha ucuz. Türkiye için de iklim taahhütleriyle uyumlu “Dayanıklı Net Sıfır Yol” senaryosunun (RNZP) 2022–2030 periyodunda 68 milyar dolar ek yatırım gerektirdiği; bunun 2030’a kadar 15 milyar dolar, 2040’a kadar 146 milyar dolar net ekonomik kazanç üretebileceği belirtiliyor. Bu karın ana kanalları; azalan yakıt ithalatı ve hava kirliliğinin düşmesine bağlı sıhhat faydaları.
Enerji dönüşümünde Türkiye’nin 2035’e kadar 120 GW yeni rüzgâr ve güneş kapasitesi amacı bulunurken, birtakım bağımsız değerlendirmeler 1,5°C ahengi için bunun 150 GW civarında olması gerektiğine işaret ediyor.
Ayrıca 2023 zelzelelerinin (iklim kaynaklı olmasa da) yarattığı dev yine inşa gereksinimi, iklim ahengi ve altyapı dayanıklılığıyla kesişiyor: Resmi/çalışma iddialarında tekrar inşa gereksiniminin 81,5 milyar dolar mertebesinde olduğu, toplam mali yükün daha yüksek düzeylere ulaştığı konuşuluyor. Bu durum, birebir anda hem zelzele hem iklim dayanıklılığı yatırımı gerektiren bir bütçe baskısı oluşturuyor.
Sonuç: “Model” kusuru siyaset yanılgısına dönüşebilir
Uzmanlara nazaran, riskleri küçümseyen modeller yalnızca akademik bir sorun değil; yatırım kararlarını, sigorta fiyatlamasını, kamu bütçesini ve finansal istikrarı direkt etkileyen bir politika hatası. İklim şoklarının “nadir” değil, giderek daha sık görülen bir olağan haline geldiği bir devirde, Türkiye dahil tüm ülkeler için asıl soru, bu riskleri ne kadar erken fiyatlayıp yönetebileceği.
Çeşitli basın kaynakları
Atilla Yeşilada ve Güldem Atabay tarafından kaleme alınan özel raporlarımıza abone olmak ister misiniz? Raporlarımız kurumsal müşterilere yöneliktir. Abonelik fiyatlıdır. Şartları öğrenmek için bize e-mail atın: [email protected]
