Gümrük Balyozu: Trump’ın Tarife Doktrini, Küresel Ticaret Savaşları ve Türkiye Ekonomisine Etkileri

Küresel Ticaretin Yine Yapılandırılması: Trump Periyodu Gümrük Tarifelerinin Analitik İncelemesi ve Ekonomik Projeksiyonlar

Küresel ticaret sistemi, 2017 yılından itibaren başlayan ve 2026 yılına kadar uzanan süreçte, İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan liberal ticaret sisteminin temel varsayımlarını sarsan esaslı bir dönüşüm yaşamıştır. Bu dönüşümün merkezinde, gümrük tarifelerini sadece birer ekonomik araç olarak değil, tıpkı vakitte diplomatik birer “balyoz” ve ulusal güvenlik stratejisinin ayrılmaz bir kesimi olarak konumlandıran Trump doktrini yer almaktadır. Bu rapor, Donald Trump’ın iki başkanlık periyodu boyunca uyguladığı ve tehdit olarak savurduğu gümrük tarifelerinin tarihî gelişimini, hukuksal desteklerini, bölgesel tesirlerini ve global tedarik zincirleri üzerindeki kalıcı sonuçlarını analitik bir perspektifle incelemektedir.   

Birinci Trump Devri (2017-2021): Korumacılığın Geri Dönüşü

Trump idaresinin birinci devrinde gümrük tarifeleri, bilhassa ABD’nin devasa dış ticaret açığını kapatmak ve yerli üretimi canlandırmak gayesiyle stratejik bir silah olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bu periyodun en besbelli özelliği, uzun müddettir atıl kalmış olan ticaret maddelerinin tozlu raflardan indirilerek agresif bir formda uygulanmasıdır.   

Hukuki Destekler ve Birinci Müdahaleler

Yönetim, tarifeleri legalleştirmek için üç temel yasaya dayanmıştır. 1974 Ticaret Yasası’nın 201. Hususu, yerli endüstrinin ani ithalat artışlarından ziyan görmesi durumunda süreksiz müdafaa tedbirleri alınmasına müsaade vermektedir. Bu kapsamda, 2018 yılında güneş panelleri ve çamaşır makinelerine yönelik birinci tarifeler yürürlüğe girmiştir. Ancak daha stratejik olan atılım, 1962 Ticaret Genişletme Yasası’nın 232. Maddesi’nin kullanılması olmuştur. Bu unsur, Başkan’a ulusal güvenliği tehdit eden ithalata karşı kısıtlama getirme yetkisi vermektedir. 2018 yılının Mart ayında, ABD’nin çelik ve alüminyum sanayilerinin zayıflamasının savunma endüstrisini ve altyapıyı riske attığı gerekçesiyle global ölçekte çeliğe %25, alüminyuma ise %10 vergi uygulanmaya başlanmıştır.   

Çin ile olan rekabette ise 1974 Ticaret Yasası’nın 301. Unsuru devreye sokulmuştur. Bu unsur, yabancı ülkelerin haksız ticaret uygulamalarına, teknoloji transferi baskılarına ve fikri mülkiyet hırsızlığına karşı misilleme yapılmasına imkan tanımaktadır. 2018’den 2020’ye kadar uzanan süreçte, Çin’den ithal edilen yaklaşık 370 milyar dolarlık esere dört farklı liste halinde %7,5 ile %25 ortasında değişen oranlarda ek vergiler getirilmiştir.   

Birinci Devir Tarifelerinin Kronolojik Dağılımı ve Kapsamı

  

Bu periyottaki vergi artışları, ABD-Çin ticaret savaşını başlatırken, klâsik müttefiklerle de önemli tansiyonlara yol açmıştır. Türkiye, 2018 yılında çelik vergilerinin %50’ye çıkarılmasıyla bu süreçten en çok etkilenen ülkelerden biri olmuştur. Ekonomik tesirler incelendiğinde, ithalat vergilerinin aslında ABD’li tüketiciler ve orta malı kullanan üreticiler tarafından ödenen bir “tüketim vergisi” olduğu ve GSYH büyümesini yıllık %0,1 ile %0,2 oranında baskıladığı görülmüştür.   

İkinci Trump Devri (2025-2026): “Kurtuluş Günü” ve Kozmik Tarifeler

2025 yılında tekrar vazifeye gelen Trump idaresi, birinci devirdeki sektörel yaklaşımı terk ederek, “evrensel mütekabiliyet” temelli, çok daha geniş kapsamlı bir tarife rejimi inşa etmiştir. Bu periyotta gümrük vergileri, sırf ticaret açığını kapatmak için değil, birebir vakitte hudut güvenliği, uyuşturucu trafiği ve hatta toprak kazanımı (Grönland örneğinde olduğu gibi) için birer baskı aracı olarak kullanılmıştır.   

IEEPA ve Ulusal Acil Durum İlanı

Yönetimin ikinci periyottaki en radikal atılımı, 1977 tarihli Memleketler arası Acil Ekonomik Güç Yasası’nı (IEEPA) kullanarak dış ticaret açığını bir “ulusal acil durum” olarak ilan etmesi olmuştur. 2 Nisan 2025 tarihinde “Kurtuluş Günü” (Liberation Day) olarak isimlendirilen bir kararname ile ABD, yaptırım uygulanmayan neredeyse tüm ülkelerden gelen ithalata %10’luk bir taban vergi (baseline tariff) getirmiştir. Bu uygulama, 5 Nisan 2025’te yürürlüğe girmiş ve global piyasalarda büyük bir şoka neden olmuştur.   

Bu taban vergiye ek olarak, “karşılıklılık” (reciprocity) prensibi gereği, ABD’ye karşı daha yüksek vergi uygulayan yahut büyük ticaret fazlası veren ülkelere yönelik %11 ile %41 ortasında değişen ülkeye özel ek tarifeler belirlenmiştir. Bu formülün gayesi, ABD’nin ortalama %3,3 olan gümrük tarifesini, ticaret ortaklarının uyguladığı daha yüksek düzeylere (örneğin AB’nin %5,0, Çin’in %7,5) zorla eşitlemektir.   

2025-2026 Uygulanan ve Tehdit Edilen Vergi Oranları

  

Bölgesel Tahlil: Çin ile Topyekün Ticaret Savaşı

İkinci periyotta ABD-Çin ticaret bağlantıları, “stratejik rekabet”ten “topyekün kopuş”a (decoupling) evrilmiştir. 2025 yılı başında ABD, Çin’den gelen uyuşturucu (fentanyl) akışını durdurmak gerekçesiyle %10’luk bir ek vergi getirmiş, Çin ise buna kömür, LNG ve ham petrole vergi koyarak cevap vermiştir. Gerilim süratle tırmanmış ve Nisan 2025’te ABD’nin karşılıklı tarifeleri %125 düzeyine çıkarmasıyla, Çin de misal bir oranda misilleme yapmıştır.   

Çin’in misilleme stratejisi yalnızca vergilerle hudutlu kalmamıştır. Pekin idaresi, savunma ve havacılık dalındaki 43 ABD’li şirketi “İhracat Denetim Listesi”ne ekleyerek çift kullanımlı eserlerin satışını yasaklamış, kritik mineraller (tungsten, tellür, bizmut vb.) ve yedi farklı ender toprak elementi üzerindeki lisans kısıtlamalarını genişletmiştir. Bu atılımlar, ABD’nin savunma ve pak güç kesimlerini direkt gaye almıştır. 2025 sonunda imzalanan süreksiz ateşkes ile vergiler %30 düzeyine çekilmiş olsa da, 2026 yılı “uygulama yılı” olarak ilan edilmiş ve Çin’in yarı iletken hakimiyetine karşı ek yaptırımların 2027’de devreye girmesi planlanmıştır.   

Bölgesel Tahlil: Kuzey Amerika ve USMCA Çatlağı

Kanada ve Meksika ile olan münasebetler, “fentanyl ve göç” temelli gümrük tehditleri gölgesinde kalmıştır. Trump, 2025 başında her iki ülkeye de %25 vergi tehdidi savurmuş, lakin USMCA (ABD-Meksika-Kanada Anlaşması) kurallarına ahenk gösteren eserlerin muaf tutulmasıyla ticaretin %85’i vergisiz kalmaya devam etmiştir.   

Ancak 2026 yılı başında Kanada Başbakanı Mark Carney’in Davos’taki çıkışları ve Çin ile muhtemel bir ticaret mutabakatı yapacağına dair haberler, Trump’ın Kanada’ya yönelik %100 gümrük vergisi tehdidini tetiklemiştir. Trump, Kanada’yı Çin eserleri için bir “aktarma limanı” (drop-off port) olmakla suçlamış ve Kanada’nın “ABD sayesinde yaşadığını” sav ederek diplomatik tansiyonu tepeye taşımıştır. Bu süreç, Kanada’nın ABD gümrük vergilerinden kaçınmak için 1,3 milyar dolarlık hudut güvenlik paketi açıklamasına ve ortak bir “vuruş gücü” kurulmasına yol açmıştır.   

Bölgesel Tahlil: Avrupa ve Grönland Diplomasisi

Avrupa Birliği ile bağlarda en dikkat cazibeli olay, Grönland adasının mülkiyeti üzerinden yürütülen tarife diplomasisi olmuştur. Trump, Danimarka ve öteki yedi Avrupa ülkesine (Almanya, Fransa, İsveç vb.), Grönland’ın ABD denetimine geçmesini sağlamak gayesiyle %25’e kadar çıkacak kademeli bir vergi tehdidi savurmuştur. Bu tehdit, NATO Genel Sekreteri Mark Rutte ile yapılan ve Arktik güvenliği konusunda bir “çerçeve anlaşması”na varılan görüşmelerden sonra Ocak 2026’da geri çekilmiştir.   

Buna rağmen, AB eserleri hala %15’lik bir mütekabiliyet vergisine tabidir. Kimi sivil hava taşıtı kesimleri ve jenerik ilaçlar bu vergiden muaf tutulmuş olsa da, AB idaresi 93 milyar euroluk ABD eserine yönelik misilleme hazırlıklarını canlı tutmaktadır.   

Sektörel Tesirler ve Tedarik Zinciri Dönüşümü

Tarifelerin en derin tesirleri otomotiv, teknoloji ve tarım dallarında hissedilmiştir.

Otomotiv ve Metal Endüstrisi

2025 yılında araba ithalatına getirilen %25’lik vergi, global araba üreticilerini ABD’de üretim yapmaya zorlama hedefi gütmektedir. Gerçekten Hyundai üzere şirketler ABD’de yeni tesis kurma planlarını hızlandırmıştır. Ancak, çelik ve alüminyum üzerindeki %50’lik vergiler, yerli araba üretim maliyetlerini artırmış ve bir arabanın fiyatında ortalama 4.711 dolarlık bir artışa neden olmuştur.   

Tarım Sektörü

ABD tarımı, tarifelerin “yan hasarı” olarak en büyük kaybı yaşayan bölümdür. 2025 yılında soya fasulyesi ihracatı Çin’in misillemeleriyle %30 ile %70 ortasında düşüş göstermiştir. Hükümet, çiftçilerin ziyanını telafi etmek için 30 milyar doları aşan isim hoc yardım paketleri (ECAP ve FBA) açıklamıştır. Ancak bu yardımlar, gübre ve yakıt maliyetlerindeki (gümrük kaynaklı) artışları lakin kısmen karşılayabilmiştir.   

Teknoloji ve Yarı İletkenler

2025-2026 devrinde yarı iletkenler, dronlar ve kritik mineraller üzerine ağırlaşan dokuz farklı yeni soruşturma başlatılmıştır. Özellikle Çin’den gelen çipler üzerindeki baskı artarken, Apple üzere teknoloji devleri üretimlerinin %15’ini Vietnam üzere ülkelere kaydırmak zorunda kalmıştır.   

Ekonomik Sonuçlar: Enflasyon, İstihdam ve Büyüme

Yönetimin argümanlarının bilakis, datalar tarifelerin ABD iktisadı üzerinde karmaşık ve yer yer negatif sonuçlar doğurduğunu göstermektedir.

• Enflasyon: Tarifeler, 2025 yılında manşet enflasyona 0,5 ile 1,0 yüzde puan eklemiştir. Özellikle dokuma (%17), mobilya ve car parts üzere eserlerde fiyatlar süratle yükselmiştir.   

• İstihdam: İmalat kesiminde 2025 Nisan-Aralık periyodunda 72.000 iş kaybı yaşanmıştır. Yüksek girdi maliyetleri, korunmaya çalışılan bölümlerin dışındaki üreticilerin rekabet gücünü kırmıştır.   

• Hanehalkı Maliyeti: Yale Bütçe Laboratuvarı’na nazaran, 2025 yılında tarifeler ortalama bir ABD hanesine 1.800 dolarlık ek maliyet getirmiştir.   

• Büyüme: IMF ve öteki kuruluşlar, tarifelerin ABD GSYH büyümesini yıllık bazda %0,5 oranında azalttığını ve uzun vadede ekonomiyi %0,4 oranında küçülteceğini öngörmektedir.   

ABD Dış Ticaret İstikrarı Dataları (2025)

  

Kasım 2025 dataları, ticaret açığının bir evvelki aya nazaran %94,6 oranında arttığını göstermektedir. Bu durum, tarifelerin ithalatı azaltmak yerine, vergi artışları öncesi “stoklama” (frontloading) eğilimini tetiklediğini ve ihracatın misillemeler nedeniyle daha süratli düştüğünü kanıtlamaktadır.   

Hukuki Gayret ve Kurumsal Felç

Trump’ın IEEPA üzerinden kullandığı geniş yetkiler, ABD yargısında önemli bir dirençle karşılaşmıştır. ABD Memleketler arası Ticaret Mahkemesi (CIT), 28 Mayıs 2025’te IEEPA tarifelerinin yasa dışı olduğuna ve Başkan’ın Kongre’nin “vergi koyma” yetkisini gasp ettiğine hükmetmiştir. Ancak Yüksek Mahkeme, bu kararın yürütmesini durdurarak tarifelerin 2026’da da uygulanmasına müsaade vermiştir.   

Küresel seviyede ise Dünya Ticaret Örgütü (WTO), ABD’nin bütçe katkılarını durdurması ve Temyiz Organı atamalarını bloke etmesiyle fonksiyonsuz hale gelmiştir. Bu durum, memleketler arası ticaret kurallarının yerini “güce dayalı müzakerelerin” almasına neden olmuştur.   

Gelecek Perspektifi ve “Uygulama Yılı” Olarak 2026

2026 yılı, Trump idaresinin “tarifelerin yılından, uygulamanın yılına” geçiş sürecini temsil etmektedir. ABD Adalet Bakanlığı (DOJ) ve Gümrük ve Hudut Koruma Ünitesi (CBP), tarife kaçakçılığı ve yanlış sınıflandırmaya karşı kontrolleri artıracağını duyurmuştur. “Transshipment” (aktarma) cezalarının %40’a çıkarılması, tedarik zincirlerinin Çin’den Güneydoğu Asya yahut Meksika’ya kaydırılmasının kâfi olmayacağını, eserlerin “menşe şahadetnamelerinin” çok daha sıkı inceleneceğini göstermektedir.   

Sonuç olarak, Trump’ın gümrük tarifeleri yalnızca ekonomik birer düzenleme değil, global güç istikrarlarını tekrar tanımlayan jeopolitik birer manivela fonksiyonu görmektedir. ABD’nin ticaret açığını kapatma amacı, 2025-2026 datalarına nazaran şimdi tam olarak gerçekleşmemiş olsa da, global şirketlerin üretim yerlerini ve yatırım stratejilerini kalıcı olarak değiştirmeye başlamıştır. Lakin bu dönüşümün maliyeti, yükselen fiyatlar, bozulan müttefiklik alakaları ve istihdam piyasasındaki belirsizlikler olarak Amerikan halkına ve global iktisada yansımaya devam etmektedir.

Trump’ın “tarife en hoş kelimedir” sözüyle özetlediği bu yeni devir, özgür ticaretin yerini alan “güvenli ve karşılıklı ticaret” modelinin ne kadar sürdürülebilir olduğunu 2026 ve sonrası yıllarda daha net bir biçimde ortaya koyacaktır.