Gölge BM mi Doğuyor? Barış Kurulu Üzerine Küresel Endişeler

Küresel siyasetin son yıllardaki en tartışmalı atılımlarından biri, Davos’ta duyurulan ve “Barış Kurulu” ismi verilen yeni memleketler arası yapı oldu. Birinci bakışta çatışma bölgelerinde istikrarı sağlamayı ve yine yapılanmayı hedefleyen bu oluşum, kısa müddette kapsamı, işleyişi ve yetki dağılımı nedeniyle dünya genelinde önemli soru işaretleri yarattı. Bilhassa bu yapının mevcut memleketler arası düzenle nasıl bir bağ kuracağı, birtakım etraflarda “Birleşmiş Milletler’in yerine mi geçiyor?” sorusunu gündeme taşıdı.

Barış Kurulu’nun Ortaya Çıkışı

Barış Kurulu’nun temelleri, birinci etapta belli bir bölgeye yönelik süreksiz bir idare ve tekrar yapılanma planı çerçevesinde atıldı. Emel, uzun müddettir istikrarsızlık yaşayan bir coğrafyada güvenliği sağlamak, idare boşluğunu doldurmak ve ekonomik toparlanmayı desteklemekti. Bu gaye, birinci bakışta milletlerarası toplumun yıllardır lisana getirdiği beklentilerle örtüşüyordu.

Ancak vakit içinde hazırlanan tüzük ve davet metinleri, bu yapının sadece tek bir bölgeyle sonlu kalmayacağını ortaya koydu. Barış Kurulu, kendisini çatışma riski taşıyan yahut halihazırda çatışma yaşayan tüm bölgelerde devreye girebilecek, geniş yetkilere sahip bir memleketler arası tertip olarak tanımladı. Bu tarif, konseyin kapsamını dramatik biçimde genişletti.

Kuruluş süreci süratli ilerledi. Davos’ta yapılan imza merasimi, hem sembolik hem de siyasi açıdan güçlü bir ileti içeriyordu. Global iktisat ve siyasetin değerli aktörlerinin buluştuğu bu platformda duyurulan yeni yapı, daha birinci günden itibaren global gündemin üst sıralarına yerleşti.

Yapının Güç Dağılımı ve İdare Modeli

Barış Kurulu’na yönelik tenkitlerin büyük kısmı, idare modeline odaklanıyor. Şuranın başkanlığı belli bir makama değil, direkt bir bireye bağlanmış durumda. Bu durum, misyon müddeti, yetki sonları ve kontrol sistemleri açısından önemli bir belirsizlik yaratıyor.

Tüzüğe nazaran lider, şuranın üyelerini davet etme, vazife müddetlerini uzatma ve hatta kalıcı üyelikler verme yetkisine sahip. Üyelik sistemi ise dikkat alımlı bir halde kurgulanmış. Ülkeler makul bir mali katkı karşılığında süreksiz yahut kalıcı üyelik elde edebiliyor. Bu mali eşik, birçok ülke için önemli bir yük manasına geliyor.

Yönetim yapısında ayrıca yürütme kurulu gibisi bir sistem bulunuyor. Bu yapı, karar alma süreçlerini hızlandırmayı hedefliyor. Fakat bu sürat, şeffaflık ve hesap verebilirlik hususlarında soru işaretlerini de beraberinde getiriyor. Eleştirmenlere nazaran, bu model global sıkıntılarda kolektif aklı zayıflatabilir.

Kimler Katılıyor, Kimler Uzaklıklı?

Barış Kurulu’na davet edilen ülkelerin listesi epeyce geniş. Farklı kıtalardan onlarca ülkeye gönderilen davetler, konseyin global bir yapı olma tezini ortaya koyuyor. Lakin davet edilen her ülkenin bu yapıya katılmaya istekli olmadığı da açıkça görülüyor.

Bazı ülkeler, konseyin sunduğu süratli karar alma ve güçlü finansman imkanlarını cazip buluyor. Bilhassa çatışmalardan direkt etkilenen yahut bölgesel istikrarsızlıktan ziyan gören ülkeler, bu yapıyı bir fırsat olarak kıymetlendirme eğiliminde.

Öte yandan birçok ülke, heyetin yetki sonlarının meçhullüğü ve mevcut memleketler arası kurumlarla olan bağı nedeniyle temkinli davranıyor. Bilhassa uzun müddettir memleketler arası sistemin merkezinde yer alan ülkeler, bu yeni yapının kendi çıkarlarını ve mevcut istikrarları nasıl etkileyeceğini sorguluyor.

Bazı Avrupa ülkelerinin çekimser kalması, tartışmanın ne kadar derin olduğunu gösteriyor. Bu ülkeler, Barış Kurulu’nun geniş yetkilerinin ulusal egemenlik ve anayasal çerçevelerle çelişebileceğini lisana getiriyor.

Birleşmiş Milletler Tartışması

Barış Kurulu etrafındaki en hararetli tartışma, bu yapının Birleşmiş Milletler ile münasebeti üzerinden yürüyor. Şuranın savunucuları, bunun mevcut sistemi tamamlayıcı bir düzenek olduğunu öne sürüyor. Onlara nazaran, yıllardır eleştirilen yavaş karar alma süreçleri ve siyasi tıkanıklıklar, yeni ve esnek yapılara gereksinim olduğunu gösteriyor.

Eleştirmenler ise daha karamsar. Onlara göre Barış Kurulu, mevcut global sistemin altını oyabilecek bir alternatif oluşturuyor. Bilhassa mali kaynakların bu yeni yapıya yönelmesi, esasen zorlanan memleketler arası kurumların daha da güç kaybetmesine yol açabilir.

Birleşmiş Milletler’in en temel özelliklerinden biri, çok taraflılık ve güç paylaşımı unsuruna dayanması. Barış Kurulu’nun ise daha merkezileşmiş ve şahsî otoriteye dayalı bir model sunduğu görüşü yaygın. Bu durum, “küresel meselelere global çözümler” anlayışının geleceği hakkında soru işaretleri yaratıyor.

Finansman ve Şeffaflık Soruları

Kurulun finansman modeli de ağır tenkitlere bahis oluyor. Üyelik için talep edilen yüksek katkı hisseleri, bu yapının kimler tarafından erişilebilir olduğu sorusunu gündeme getiriyor. Varlıklı ülkelerin ve güçlü aktörlerin daha fazla kelam sahibi olacağı bir sistem, global eşitsizlikleri derinleştirebilir.

Ayrıca toplanacak fonların nasıl yönetileceği, kimler tarafından denetleneceği ve hangi projelere aktarılacağı net değil. Bu belirsizlik, yolsuzluk ve çıkar çatışması argümanlarını beraberinde getiriyor. Heyetin savunucuları sıkı kontrol sistemleri vaat etse de, ayrıntıların netleşmemiş olması tenkitlerin sürmesine neden oluyor.

Finansman sorunu, yalnızca ekonomik değil siyasi bir mana da taşıyor. Paranın gücünün belirleyici olduğu bir yapı, milletlerarası siyasette yeni bir istikrar yaratabilir.

Küresel Sistem Açısından Mümkün Sonuçlar

Barış Kurulu’nun uzun vadede nasıl bir rol oynayacağı, global sistemin geleceği açısından kritik kıymette. Şayet bu yapı başarılı olursa, memleketler arası ilgilerde daha esnek ancak daha az kapsayıcı bir periyodun kapıları aralanabilir.

Başarısız olması durumunda ise, bu teşebbüs milletlerarası iş birliğine olan inancı daha da zedeleyebilir. Bilhassa küçük ve orta ölçekli ülkeler için, kurallara dayalı sistemin zayıflaması önemli riskler barındırıyor.

Bazı uzmanlara göre Barış Kurulu, mevcut nizamın bir alternatifi değil, onun bir yansıması. Yani global güç çabasının yeni bir sahnesi. Bu bakış açısına nazaran, problem kurumların ismi değil, gücün nasıl paylaşıldığı.

Yeni Bir Periyodun Eşiğinde mi?

Barış Kurulu, şimdi yolun başında olmasına karşın global siyasette derin bir iz bırakmış durumda. Destekleyenler için bu yapı, tıkanmış memleketler arası düzeneklere taze bir nefes. Eleştirenler için ise, güç ağırlaşmasının ve şahsî liderliğin tehlikeli bir örneği.

Önümüzdeki devirde hangi ülkelerin katılacağı, hangi projelerin hayata geçirileceği ve bu yapının mevcut kurumlarla nasıl bir bağ kuracağı belirleyici olacak. Fakat şimdiden söylenebilecek bir şey var: Barış Kurulu, global sistem tartışmasını yine alevlendirdi.