İran Yanıyor: Batı Yardım mı Ediyor, İşi mi Zorlaştırıyor?

İran’da Sokaklar Kaynarken Batı Ne Yapacağını Bilemiyor

İran’da haftalardır süren protestolar yine ülkenin ve dünyanın gündemine oturdu. Şovların dalga dalga yayılması, güvenlik güçlerinin sert müdahaleleri, internetin kesilmesi ve bilgi akışının zorlaşması tabloyu daha da ağırlaştırıyor. En çok dikkat çeken detay ise şu: Dışarıdan bakınca “rejim değişiyor mu?” sorusu öne çıksa da, alandaki gerçeklik daha karmaşık. Üstelik Batı’nın, bilhassa de Britanya’nın bu karmaşık tabloya nasıl yaklaşacağı konusunda tekrar net bir çizgi oluşturamadığı konuşuluyor.

Bir tarafta “destek verelim, insanları yalnız bırakmayalım” diyenler var. Başka tarafta “fazla görünür takviye, protestocuların maksat haline gelmesine yol açar” uyarısı yapılıyor. Bu ikilem, geçmişte yaşanan deneyimler nedeniyle daha da sert: Dış müdahale telaffuzunun, otoriter idareler tarafından içeride baskıyı yasallaştırmak için kullanıldığı biliniyor. Sonuç: Herkes konuşuyor, lakin kimse sorumluluğu üstlenmek istemiyor.

“Yardım Yolda” Bildirileri: Umut mu, Risk mi?

Son günlerde ABD’den gelen sert ve tezli bildiriler, protestocuların moralini yükseltmiş üzere görünüyor. Lakin bu tıp açıklamalar tıpkı anda iki farklı tesir yaratıyor. Birincisi, sokaktaki insanlarda “dünya bizi görüyor” hissini güçlendiriyor. İkincisi, idarenin eline güçlü bir propaganda materyali veriyor: “Bunlar dış güçlerin oyunu.”

Bu durum bilhassa gençler açısından riskli. Zira rejim, protestoları dış ilişkilerle ilişkilendirdiğinde, en ağır cezaları ve en sert müdahaleleri haklı göstermeye çalışabiliyor. Üstelik internetin kesilmesi, gazetecilerin alana erişememesi ve bilgilerin doğrulanamaması nedeniyle, dışarıdaki kamuoyu tam olarak ne olduğunu da anlayamıyor. Bu türlü bir ortamda “yüksek sesli destek” bazen yardım değil, istemeden ziyan manasına gelebiliyor.

Bir öbür risk de beklenti idaresi. Sokaktaki insanlara “arkandayız” iletisi verildiğinde, bunun bir karşılığı olup olmayacağı sorusu büyüyor. Şayet beklenen takviye gelmezse, sonuçları çok ağır olabiliyor. Geçmişte misal örneklerde, “yardım geliyor” umuduyla hareket eden kümelerin yalnız kaldığı ve büyük bedel ödediği hafızalarda.

Britanya’nın İran Karnesi: Yanlış Okuma, Zayıf Etki

Britanya cephesinde ise çok tanıdık bir tenkit dolaşıyor: “İran kelam konusu olunca Londra çoklukla ya yanlış okuyor ya da etkisiz kalıyor.” Bu tenkidin birkaç nedeni var. Birincisi, yıllardır süren “rejim devrilmez” varsayımı. Bu varsayım, diplomasi lisanında “istikrar” üzere görünen bir konfor alanı yaratıyor. Fakat bu yaklaşım, mümkün senaryolara hazırlığı da zayıflatıyor.

İkinci neden, İran’la konuşmanın ne işe yaradığı tartışması. Kimi isimler, yıllarca süren görüşmelerin boşa vakit kaybı olduğunu, karşı tarafın esasen gerçeği söylemediğini savunuyor. Buna karşı çıkanlar ise “konuşmak için değil, görmek için orada olmalısın” diyor. Yani büyükelçilik ve alandaki varlık, yalnızca diplomatik nezaket değil; tıpkı vakitte bilgi toplama, temas kurma ve muhtemel geçiş periyotlarında seçenekleri açık tutma aracı.

Bu tartışmanın altında kolay bir gerçek yatıyor: İran üzere kapalı ve yüksek tansiyonlu ülkelerde “yerinde bulunmak” birden fazla vakit bir lüks değil, mecburilik. Zira kriz anlarında süratli değişimler olabilir ve o değişimleri dışarıdan anlamaya çalışmak birçok vakit geç kalmak demektir.

Rejim Değişikliği Yanılgısı: İki Uç Ortasında Kalan Gerçek

İran gündemi her ısındığında iki uçlu bir anlatı ortaya çıkıyor. Birinci uç: “Rejim her şartta ayakta kalır.” İkinci uç: “Rejim yarın düşer, demokrasi gelir.” Meğer alandaki mümkün senaryolar bu iki cümlenin ortasına sıkışmıyor.

Daha rahatsız edici bir ihtimal de masada: Denetimsiz bir dağılma, iç çatışma, parçalanma, farklı güç merkezlerinin birbirine girmesi. Birtakım uzmanlar, “en makûs senaryoları söylem etmek istemiyoruz ancak onları düşünmeden siyaset kurulamaz” diyor. Yani problem yalnızca rejimin devamı yahut çöküşü değil; çökerse ne olacağı, kimlerin güç kazanacağı, ülkenin nasıl bir güvenlik boşluğuna sürüklenebileceği.

Bu yüzden Britanya üzere ülkelerin “tek bir varsayıma” yaslanmak yerine, daha geniş bir senaryo planlaması yapması gerektiği söyleniyor. Zira kriz devirlerinde en değerli kusur, “bu olmaz” diyerek hazırlıksız yakalanmak oluyor.

Londra’yı Kilitleyen Dehşet: Hukuk, Risk ve Sessizlik

Britanya’nın dış siyaset refleksini zorlayan bir öteki öge da “ne söylenebilir, ne söylenemez” sonu. Hükümet içinde hukukçuların ve bürokrasinin çok tesirli olduğu; memleketler arası hukuk tartışmalarının siyasetin lisanını daralttığı konuşuluyor. Bu durum, bilhassa sert adımlar atmak gerektiğinde, karar almayı yavaşlatabiliyor.

Eleştirenler, bunu “aşırı temkin” olarak görüyor: “Herkes her şeyi ‘hukuken riskli’ diye paketleyince, siyasetçi elini kolunu oynatamıyor.” Savunanlar ise “zaten bu cins krizlerde yanlış bir beyan bile ülkeyi maksat haline getirebilir; temkin gerekiyor” diyor.

Neticede dışarıdan bakınca tablo şöyle görünüyor: ABD yüksek sesle konuşuyor, Britanya daha çok susuyor. Bu suskunluk bazen şuurlu bir strateji olabilir. Lakin bazen de kararsızlık ve iç çekişme imajı verir. Ve bu imaj, krizin en kritik anlarında etkisiz kalma riskini büyütür.

İç Siyaset Gölgesi: Hükümetin Gücü Nereye Gidiyor?

İran üzere büyük bir belgeye odaklanmak için içeride güçlü bir siyasi ritim gerekir. Lakin Britanya’da iç siyaset tartışmaları da ağır. Hükümetin gündemi yalnızca dış krizlerden ibaret değil: büyüme, bütçe, vergiler, kamu hizmetleri ve toplumsal yardım tartışmaları da masada.

Bu ortamda dış siyaset birden fazla vakit “yangın söndürme” moduna giriyor: Bir kriz çıkıyor, kısa periyodik açıklamalar yapılıyor, sonra tekrar iç gündeme dönülüyor. Kimi yorumlara nazaran bu, liderliğin “devlet adamı” imgesi aradığı ancak içerideki kuvvetli ekonomik problemlere net bir kıssa kurmakta zorlandığı devirlerde daha da belirginleşiyor.

Dolayısıyla İran belgesi, yalnızca dış siyaset testi değil; tıpkı vakitte hükümetin genel kapasitesinin de bir aynası haline geliyor. “Biz bu krizi yönetebilir miyiz?” sorusu, “biz genel olarak yönetişimde ne kadar etkiliyiz?” sorusuna bağlanıyor.

Son Kelam: İran Belgesi Bitmiyor, Hal Değiştiriyor

İran’daki protestoların nereye evrileceğini kimse kesin olarak bilmiyor. Kesin olan şu: Bu çeşit toplumsal hareketler bir anda kaybolmuyor; bazen sönükleşiyor, sonra tekrar yükseliyor. Rejim de bir anda gitmiyor; bazen sertleşiyor, bazen taktik değiştiriyor. Dış aktörlerin de bir anda “çözüm üretmesi” kolay değil.

Bu yüzden en gerçekçi yaklaşım, sloganlarla değil, hazırlıkla ilerlemek. Alanda bilgiye erişim kanallarını açık tutmak, mümkün senaryolar için plan yapmak, dayanak telaffuzunu dikkatli kurmak ve en kıymetlisi, “hızlı zafer” hayallerine kapılmadan riskleri yönetmek.

İran evrakı, Batı için bir sefer daha şu gerçeği hatırlatıyor: Dış siyaset, yalnızca yanlışsız cümleleri kurma işi değil. Gerçek vakitte gerçek yerde olma, yanlışsız ihtimalleri düşünme ve bazen de “en âlâ niyetle yapılan şeyin” bile yanlış sonuç doğurabileceğini kabul etme işi.